Elstarigita

5 malveraj asertoj pri Vilhelmo la Konkerinto

2016 estis la 950a datreveno de la fama batalo apud Hastings per kiu Vilehmo la peknaskito konkeris anglujon. Oni multe skribis pri Vilhelmo la peknaskito pli fama kiel “Vilehlmo la Konkerinto”, grava historia ulo. inter la multaj biografioj, la leganto ne fidu al la plej imagemaj, kiuj plibeligas lian vivon aŭ la plej urĝemaj, kiuj kontraŭe mallongigis la faktojn.

Vihelmo arigas Anglujon kaj Normandujon.

La aserto ŝajnas natura. Konkerante Anglujon en 1066, Vilhelmo la Konkerinto aneksas tiun reĝlandon al sia duklando de Normandujo. Ne!

La nova reĝo ne provas unuigi la du teritoriojn disigatajn de la Maniko. Li konsideras sin kiel la princo de du malsamaj teritorioj.  Atestas lia sigelo kies averso montras ĝin kiel reĝlando de Anglujo kaj reverso montras lin kiel duklando de Normandujo. Anglujo gardas ilian instituciojn (ekzemple, la skabenoj). Vihelmo ne imponas en Anglujon la normandian adminstran sistemon.

Sigelo de Vilhelmo la Konkerinto. Averso montras lin tronante kiel angla reĝo kaj sur la reverso li estas montrata kiel ĉevalrajdanton kaj priskribata kiel “Estro de la Normandoj” (Internet Archive Book Images)

Vihelmo la Konkerinto rapide subigis Anglujon.

Kiom rapida sinsekvis la eventoj: Elŝipiĝinta sur la suda marbordo de Anglujo, la 18an de septembro 1066, Vihelmo, Normanda duko, gajnas la batalon apud Hastings la 14a de oktobro kaj poste fariĝas reĝlando angluja en Londono la 25a de decembro. necesis nur 4 monatoj por la falo de angla reĝlando.

Fake, kiam Vilhelmo ceremonio surtroniĝas, la normanda superregado ne iras pli fora ol Tamizo. La nordaj grafoj (Earls) nur kontraŭvole sinsubigis. Inter 1067 kaj 1072, sinsekvaj ribeloj taŭzas Anglujon. Popolo kaj aristokratoj unuiĝas. En 1069 kaj 1070 la danaj prirabuloj akordiĝas kun ili.

Vilhelmo la Konkerinto batis sian edzinon

Matilda de Flandrio, edzino de Vilhelmo la Konkerinto. Imaga vidaĵo el romantika jarcento

Ekde la XIIIa jarcento, skribaĵo rakontas ke la malfeliĉaĵoj de Matilda (Mathilde de Flandre), la edzino de Vilhelmo la Konkerinto. La plej fama rakonto asertas ke kiam ŝi eksciis ke ŝi edziĝos al duko de Normadujo, ŝi deklaras malakcepti edziĝon kun iu peknaskito. Ofendita, Vilhelmo ŝtele eniras en ŝia dormĉambro kaj tretas ŝin ĝis ŝi fine akceptas edziĝi lin. En la XIXa jarcento la Kaenanoj eksplikis ke la stato malvarma sin nomas tiel pro la tiea kialo: iun tagon Vilhelmo koleriĝis pro lia edzino. Li ligis la haron de lia edzino al vosto de lia ĉevalo kaj trotis kun ŝi laŭ la strato antaŭ la pasantoj kiuj malvarme rigardas la scenon…Irlanda sagao, la Heimskringla, ankaŭ raportas la perfortaĵojn de la duko de Normandujo kontraŭ lia edzino. Antaŭ lia aliro al Anglujo, li persprone ĝismorte batadis la malfeliĉan Matildon.

Tamen la historiisto, Michel de Bouard, konsideras tiujn diversajn rakontojn kiel fabelojn. Kial oni kredus ke Matildo estis ĝismorte batita antaŭ la aliro de ŝia edzo al Anglujo en 1066, kiam supoze ŝi mortis en 1083? La celo de tiuj historioj estas satire. Oni ilin kredas ankaŭ pro la famaj koleroj de Vilhelmo. Mirinda fakto estas ke la historiistoj ne konas iun ajn koramikinon de Vilhelmo. Ŝajnas ke li estis fidela edzo.

Vilhelmo la Konkerinto estis filo de lavistino

Les chroniques des ducs de normandie (La kronikoj de la dukoj de Normandujo), skribitaj en la XII jarcento, tempon al tempo transformiĝas en malbona romantika novelo. Ĝia autoro, Benoit de Saint-Maure, aparte rakontas kiel Robert le magnifique [Roberto la belega], patro de Vilhelmo la Konkerinto, ekvidas tra la fenestro de sia kastelo de Falaise, belan virinon lavanta tolaĵon en la rivereto de l’Ante. Li aprenas ke ŝia nomo estas Arlette kaj petas ke ŝi estu apud li. La sekvantan nokton, ili tranoktas kune. Kelkaj monatoj poste, naskiĝas Vilhelmo, la konkeronto.

Fontoj malpli romancigitaj instruas nin pri la socia deveno de Arlette. La analverkanto Orderic Vital atribuas al lia patro du funkciojn ; duka intendanto kaj “polintor”, kiun oni tradukas kiel enbalzamigisto de kadavroj. Tiuj du metioj estas senhonorigaj en mezepoka socio. Dank’al poemisto el XII jarcento, l’historiisto  Vincent Carpentier deduktas ke la patro de Arlette estis probable vendisto de liksaj vestaĵoj el haŭtoj, peltaĵoj kaj ŝtofoj. Li estis riĉa burĝo de Falaise. Koncize, se Arlette ne estis aristrokrato, ŝi ne estis servistino.

Vilhelmo la Konkerinto fondi Kaenon

Ĉirkaŭ 1050, la juna Vilhemo cerbumas pri elstaro de strategia ĉefloko en baza normandujo por plifortigo de sia duka povo en tiu regiono kiun li malbone regas. Li povus elekti Bajozon (Bayeux), ĉefurbo de la Bessin, sed li malfidas tiun urbon. Ĝi apartenis al ribela landestro. Tial li elektis konstrui urbon apud rivero (l’orme) kiu permesas iri al maro, dekkilometro fora. Por favori la urban disvolviĝon, li instalis grandan kastelon kaj du abatejon, la abitejo-por-homoj kaj por-damoj(les abbayes-au-hommes et au-dames).

Fake, Kaeno estis loĝata ekde antikveco. La arkeologoj trovis tie metiistajn instalejojn. Tie, akto de la duko Rikardo la 3a (Richard III, 1026-1027), la onklo de Vilhelmo la Konkerinto, citas nomon de vilaĝo, Cathim. Estas eĉ urbeto ĉar la dokumento listigas preĝejon, bazaron, havenon, kaj muelejon. La nomo Cathim ŝanĝas dum la mezepoko en Caham, Cam kaj fine Caen (Kaeno). Konsekvence, Vilhelmo la Konkerinto ne kreis Kaenon sed elstarante du monaĥejojn, kaj elstrante la lokon kiel povocentron, li malkontraŭeble kontribuas al aliformado en urbo.

Fonto.

http://www.histoire-normandie.fr/5-affirmations-fausses-sur-guillaume-le-conquerant

Elstarigita

Charles Darwin datrevenas je la 12 februaro: kvar kuriozaĵoj pri li

Hodiaŭ sciencistoj kaj sciencemuloj festas la naskiĝon de unu el la plej famaj homoj de Historio. La brito Charles Darwin ŝanĝis la mondon kiam diskonigis sian teorion pri Evoluismo per natura selektado, kiu proponis simplan klarigon pri la meĥanismoj kiel la specioj ekaperas. Lia ideo simple kreis novan Biologion kaj la eleganta teorio fariĝis unu el la plej popularaj – kaj polemikaj – en la sciencoj. Por komemori ĉi tiun tagon, ni informas pri kvar ĝeneralaj kuriozaĵoj koncerne al li.

1 – La teorio ne parolas pri la origino de la vivo – la teorio detalas nur kiel novaj specioj aperas ekde jam ekzistantaj specioj. La meĥanismo de natura selektado klarigas, ke ĉiuj individuoj estas malsimilaj, kaj estas tiu malsimileco kiu hazarde povas permesi pli efikan reproduktiĝon, disvastigante la avantaĝan karakteron al la idaro. Malgraŭ oni povas hipotezi pri la komenco de la unua vivestaĵo surbaze de la teorio, Darwin ne inkludis tion en sia unua verkaĵo.

2 – Homoj ne devenas de simioj – Darwin neniam skribis ke homoj devenas de simioj, kaj tio ne inkludiĝas en la teorio. Laŭ la propono – kaj Darwin ne verkis ion ajn pri tio en sia unua libro – la nuntempaj simioj kaj homoj havis, antaŭ miliono da jaroj, komunan primatan praŭlon. Sed la ĉefaj mokantoj de la teorio tiame ade disvastigis la ideon, ke “Darwin proponas ke la simioj estas niaj avoj”.

3 – La teorio preskaŭ malaperis – estis tre malfacile por la defendantoj de la teorio de natura selektado pruvi ĝin per eksperimentoj. Malgraŭ la ekzistanta datumaro en aliaj sciencoj, kiel anatomio, embriologio, botaniko, geologio kaj taksonomio klare kongruas kun la teorio, la manko de klaraj argumentoj kaj la neebleco observi ĝin en naturo fiaskigis ĝin. Evoluismo ne estis dubinda, tamen naturan selektadon oni emfaze rifuzis. Nur kiam la sciencisto Hugo de Vries (1848-1935) malkovris la esplorojn de la monaĥo Gregor Mendel pri la meĥanismoj de heredaĵo, la teorio fariĝis akceptebla de la sciencistaro.

4 – La teorio de Darwin kaj Wallace – Antaŭ diskonigi la teorion, Darwin ricevis 20 paĝan leteron de la juna natursciencisto Alfred Russel Wallace (1923-1913). Li miris kiam legis la enhavon, ĉar konstatis ke Wallace simple havis la saman ideon. Li estis preta rezigni pri ĝi, sed liaj kolegoj forte stimulis lin lanĉi publike la teorion. Kun hezito Darwin akceptis, sed decidis ke la teorio ricevu la nomon de ambaŭ malkovrintoj. Hodiaŭ oni simple nomas ĝin la teorio de Darwin, sed ĝi estas vere “La Teorio de Darwin kaj Wallace”.

Elstarigita

Abeloj sentas homecan optimismon

Teamo da sciencistoj el la Universitato de Londono elmontris, per simplaj eksperimentoj, ke abeloj kondutas “optimisme” en kelkaj kondiĉoj.

Emocio estas vere tikla afero por sciencistoj studi kun animaloj. Preskaŭ ĉiuj publikaĵoj koncernas studojn pri mamuloj kaj vertebruloj. Malmulte da informoj estas disponeblaj pri nevertebruloj, simple ĉar estas malfacile uzi la samajn procedurojn por konstati emocion en tiaj organismoj.

La esploro, publikigita en la prestiĝa scienca revuo Science, supozas ke insektoj povas elmontri konduton similan al tiu kiun ni nomus optimismon, aŭ pozitiva emocieca konduto.

La sciencistoj elektis la specion de abelo nomata Bombus terrestris por pruvi la hipotezon. Unue ili trejnis la abelojn ligi specifan koloron kun pozitiva stimulo. Ili oferis al la abeloj kvin truojn, unu flanke de la alia. La plej maldekstra (blukolora) oferas dolĉan likvaĵon kiel premion. La plej dekstra (verdkolora) havas nenion krom akvo. La abeloj lernis rapide flugi al la blua truo.

Poste, la sciencistoj fermis la truojn de la ekstremoj kaj malfermis tiujn inter ili. Ankaŭ kolorigis la truojn, sed kun koloroj inter la plej maldekstra (helblua) kaj la plej dekstra (helverda), por oferi dusencan elekton al la abeloj. Surbaze de la teorio ke dolĉaĵo ofte estas ligita al pozitivaj sentoj (estas konate ke dolĉaĵoj ofte stimulas pozitivan senton en homoj kaj malstimulas ploradon inter infanoj), la sciencistoj oferis al parto de la abeloj malgrandan guton da dolĉaĵo sekundojn antaŭ fari la elekton. La abeloj kiu ricevis dolĉaĵon flugis multe pli rapide al la truoj kun dusenca spuro (nek aboslute pozitiva, nek absolute malpozitiva) ol tiuj kiuj englutis nur akvon.

Sed tiu rezulto estas dubinda. La dolĉaĵo estas energiplena, kaj povus stimuli flugadon anstataŭ optimismon. Por kontroli tion, la sciencistoj supozis ke, por mezuri optimismon, la abeloj devus fari rapidan elekton tuj post ricevi malagrablan sperton. La dolĉaĵo devus mildigi la malbonan reagon de la abeloj tuj post la malagrablan sperton. La abeloj estis devigataj eniri tunelon kaj atendi en ĝi antaŭ iri al la koloraj truoj. La tunelo havas aparaton kiun premas la abelojn dum kelkaj sekundoj (por imiti la konduton de konataj abelo-predantoj, kiel mantoj). La abeloj kiu ricevis guton da dolĉaĵo vere agis pli rapide eĉ post la malbona sperto, kompare kun tiuj kiuj ricevis nur akvon, kaj restis pli timema.

La sciencistoj ankaŭ malkovris ke tiu optimismeca konduto dependas de dopamino(*). Ili injektis substancon kiu blokas dompaminon en la abelo, kaj ĝi simple haltis konduti tia, kia ĝi kondutis antaŭe.

La rezulto emfazas, ke tiuj eksperimentoj oferas klaran pruvon ke nevertebruloj ankaŭ kondutas akorde kun kio ni konsideras emocio kaj optimismo. Tio povas malfermi grandajn perspektivojn por plibone kompreni emocion kaj kiel ĝi evoluis en diversaj specioj.

(*) dopamino: neologismo, ne PIV-vorto. Grava neŭrotransmisilo ligita al emocio (vidu Vikipedion)

Fonto: Clint J. Perry, Luigi Baciadonna kaj Lars Chittka (2016). Unexpected rewards induce dopamine-dependent positive emotion-like state changes in bumblebees. Science 353 (6307): 1529-1531

Elstarigita

Bufoj kopulacias surtere por eviti rivalojn

La ĝenerala scio pri kial animaloj migris al tero estas ke ili celis forskapi de la predantoj, kiuj abundis subakve. Ekzemple, la sedenfendaj ovoj, riĉaj je proteinoj kaj nutraĵoj, estas ege allogaj al ĉiuj karnovoruloj, kaj unu el la manieroj protekti ilin estas daŭrigi la maturiĝon for de la kaptebleco de la predantaro. Ĉu la ideo ke animaloj iris surteren por protekti sin kontraŭ danĝero estas vere tiom ĝenerala kiom ni supozas? Teamo da sciencistoj el Usono kaj Brazilo kredas ke ne, kaj hipotezis ke la vera motivo kial kelkaj specioj eliris akvon ne estas por redukti la predadon de sian idaron, sed estas por eviti seksajn rivalojn

Teamo da sciencistoj el Usono kaj Brazilo decidis studi la bufojn por pruvi la hipotezon. La reproduktado de la bufoj ege varias, ekde tute subakva ĝis tute surtera. Reproduktado ankaŭ estas sedenfenda konduto. Kiam maskloj kaj femaloj troviĝas en kopulacio, ili fariĝas facile kapteblaj de predantoj. Do, la sciencistoj studis la motivojn kiu igis la bufojn reproduktiĝi surtere.

Dekomence la teamo kompilis la ekzistantan publikaĵon rilate al diversaj specioj da bufoj kaj koncentriĝis en la informeroj pri reproduktado. Poste, ili uzis genetikajn spurojn por malkovri rilatojn inter tiuj bufoj, koncerne al la plej antikvaj kaj plej aktualaj specioj kaj ties reproduktmetodo, emfazante reproduktiĝon en kaj ekster akvo. Ili ankaŭ konsideris poliandrion – kiam femalo kopulacias kun multaj maskloj – por analizi la kontribuon de seksa selektado en tiuj parametroj. Aldone, ili ankaŭ komparis tiun datumaron kontranstante speciojn el tropikaj kun tiuj el mezvarmaj klimatoj.

La rezultoj sugestas, ke kelkaj bufoj el tropikaj regionoj grandparte evoluis teran reproduktivan konduton ne por eviti predadon, sed por eviti seksajn rivalojn. La genetikaj analizoj elmontris, ke la bufoj kiuj reproduktiĝas ekskluzive surtere estas multe pli novaj ol tiuj kiuj daŭre reproduktiĝas enakve, kio implicas ke kopulacii surtere estas nova konduto. La konflikto inter la maskloj en specioj kiuj reproduktiĝas subakve estas ege intensa, kaj konsiderinde mildiĝas en specioj kiu adoptis la surteran medion.

Tiu rezulto, publikigita en la scienca revuo The American Naturalist, riĉigas nian komprenon pri la ĝusta rolo de seksa konflikto kaj naturselekto muldi biologian diversecon kaj malsimilajn reproduktajn strategiojn laŭlonge evoluado de organismoj.

Fonto: Kelly R. Zamudio, Rayna Bell, Renato Nali, Célio Haddad kaj Cynthia Prado. 2016. Polyandry, predation and the evolution of frog reproductive modes. The American Naturalist 188: S1: S41-S61.

Lingvo ankoraŭ estas serioza barilo por demokratiigi sciencon

La scienca lingvo estas la angla, ĉu ne? Praktike neniu sciencisto dubas pri tio. Preskaŭ ĉiuj sciencaj revuoj postulas publikigon en angla, kaj se la sciencisto iom hezitas pri sia propra lerteco en la idiomo, li certe petos helpon de partneroj kiuj povas kontroli pri gramatika kaj ĝusta lingvaĵo. Se tio ne sufiĉos, li uzos pagan aliulan servon por korekti la manuskripton antaŭ sendi al la revuo. Surprizige, kelkaj sciencaj revuoj postulas de la aŭtoroj ke la manuskripto estu reviziita de “denaska angloparolanto”, kio klare sugestas, ke scipovon pri la subtilecoj de la lingvo nur atingas la naskitoj en anglalingvaj landoj. Do, por esti sciencisto, vi nepre scipovu la anglan? Laŭŝajne… ne!

La sciencistoj Tatsuya Amano, Juan González-Varo kaj William Sutherland, el Britio, provis studi kiom ampleksa estas la anglingvaj originalaj sciencaj kontribuoj, esplorante centojn da publikaĵoj en diversaj lingvoj, kaj atingis surprizigan konkludon: la angla ne estas absoluta scienca lingvo!

La teamo elektis datumbazon pri biodiverseco, traserĉante la sciencajn dokumentojn, artikolojn kaj ĝeneralajn publikaĵojn en 16 lingvoj per retserĉilo Google Scholar, dum la jaro 2014. Ili uzis la ŝlosil-vortojn “biodiverseco” kaj “konservado”. Pli ol 75.000 publikaĵojn estis trovitaj. La angla estis la plej ofta lingvo (64,4%), tamen tiu procento ne tre distancas de aliaj lingvoj, kiel la hispana (12,6%), la portugala (10,3%), la simpligita ĉina (6%), la franca (3%) kaj ceteraj 11 idiomoj. Entute, pli ol 35% el la sciencaj publikaĵoj koncerne biodiversecon ne estas disponeblaj en la angla!

La aŭtoroj atentigas pri la signifo de la rezulto. Simple ignori ne anglalingvajn sciencajn publikaĵojn certe estas multe pli serioza ol ni supozas. Se pli ol 35% el la publikaĵoj koncerne specifan areon ne estas en la angla, tio povas krei tendencan ĝeneralan scion pri tiu areo uzante nur anglalingvajn artikolojn. Bone ekzemplas tion la lokaj sciencaj studoj pri specifaj ekosistemoj kiuj troviĝas en landoj kies oficiala lingvo ne estas la angla. Kiam sciencistoj serĉas pri informoj en la angla, ili certe malkovros nur parton de la ĝenerala informo disponebla, kio povas subtaksi la esploron.

Supozu ke sciencisto faras gravan esploron pri konservado de ekosistemo kiu troviĝas en ne anglalingva lando. Li provas publikigi en la angla por altigi sian videblecon antaŭ la internacia scienca komunumo, kaj tiel ebligi al si ekhavi novajn partnerojn, postuli financan subtenon kaj daŭrigi la esploron. Tio signifas ke tiuj gravaj informoj – eĉ necesaj por konservi la koncernan medion – ne estas disponeblaj en la oficiala lingvo de la lando, kaj tiel la respondecaj instancoj ne scios kiel konduti por adekvate prizorgi ĝin.

La aŭtoroj proponas solvon: multlingvigi sciencon. Institutoj, universitatoj kaj sciencaj revuoj devas kuraĝigi la tradukadon de la publikaĵoj al aliaj lingvoj – almenaŭ la resumoj – por mildigi tiun tendencon, kaj pli juste diskonigi sciojn. Traduki la rezultojn en la nacia lingvo povas ne nur altigi la lokan gravecon de la esploro, sed ankaŭ povas atentigi potencialajn subtenantojn. La lingva barilo ankoraŭ gravas por egaleca diskonigado de scienco, kaj estas tempo ke sciencistoj konsciiĝu pri tio.

Fonto: Tatsuya Amano, Juan P. González-Varo & William J. Sutherland. 2016. Languages are still a major barrier to global science. PLoS Biol. 14(12): e2000933. doi:10.1371/journal.pbio.2000933

Ju pli granda lia seksorgano, des pli granda ŝia cerbo

Seksa selektado estis malkovrita de Charles Darwin iom post la propono de natura selektado kiel mekanismo de la origino de la specioj. Darwin havis la ideon post observi la reproduktan konduton de la pavoj. La masklo havas buntan kaj longan voston, estas kolore alloga, dum la femalo estas modesta kaj nenotinda. Li supozis ke tiu vostego de la maskloj tute ne helpas survivadon, tamen havas gravan rolon: allogi femalojn por kopulacii kaj reproduktiĝi.

Tiu konstato malfermis la pordon al diversaj sciencistoj studi la rolon de ĉiuj individuoj – maskloj kaj femaloj – dum alproksmiĝo, kopulacio kaj reproduktado. Post la unua konstato, oni observadis ke diversaj specioj da animaloj havas specifajn strategiojn allogi la respektivan paron. Korpa grandeco, grandaj mandibloj, bunta kaj hirta felaĵo ofte troviĝas inter la ĉefaj allogaj masklaj strategioj. Femaloj siavice disvolvas feromonojn, altigas fekundon, inter aliaj. Kelkaj pli ferocaj animaloj provas altrudi kopulacion, kaj ties femaloj evoluas sindefendaj strategiojn. Kiam oni konstatas tiujn neharmoniajn kondutojn, ĝi ricevas la nomon “seksa konflikto”. Oni konstante malkovras novajn kaj neordinarajn reproduktajn strategiojn kiu surprizigas la sciencistaron.

Ĉi-kaze, teamo da sciencistoj el Aŭstralio kaj Svislando kreskigas tiun liston. Ili malkovris kuriozan rilaton inter maskloj kaj femaloj en la fiŝo Gambusia holbrooki: en populacio kie estas natura premo por maskloj havi longan penison, la cerbo de la femaloj kreskas.

La reprodukta sukceso – la kapablo kopulacii kaj garantii patrecon de la idaro – de maskloj en tiu specio dependas de kelkaj trajtoj. La normalpenisaj fiŝoj provas konkeri la femalon per flirtoj kaj persisto. La longpenisaj maskloj ne bezonas flirti. Ili povas altrudi sin al femaloj, malgraŭ ŝia konsento. Danke al la longa peniso, maskloj ne havas konsiderindan problemon kopulacii.

Dum la eksperimento, sciencistoj bredis la fiŝojn en akvujoj dum generacioj, por selekti populacion kies maskloj havas longan penison. En la sama akvujo ili akompanis kaj mezuris la penisojn kaj cerbojn de ambaŭ seksoj, laŭlonge la generacioj. En alia akvujo ili bredis fiŝojn sen interveni en ajna specifa karaktero. La rezulto estas, ke en la akvujoj kie troviĝas longpenisajn masklojn, la cerbo de la respektivaj femaloj kreskis pli ol la cerbo de la femaloj en populacio kies maskloj havas normalan penison.

Sed kial tiu rilato evoluis? La sciencistoj supozas ke grandcerbaj femaloj estas pli ruzaj ol la normalaj. Ruzaj femaloj eble povas observi la ĉirkaŭon kaj konstati la alvenon de longpenisaj maskloj multe pli rapide ol la normalaj. Ankaŭ eblas, ke ili povas efike forfuĝi kaj trompi la longpenisajn masklojn dum la persekutadoj, kaj tiel eviti nedezirindan kopulacion. Kurioze, la cerbo de la maskloj ne kreskas samkiel tiuj de la femaloj.

(la foto kiu ilustras ĉi tiun artikolon estas el vikipedio)

Fonto: Séverine D. Buechel, Isobel Booksmythe, Alexander Kotrschal, Michael D. Jennions & Niclas Kolm. 2016. Artificial selection on male genitalia lenght alters female brain size. Proc. R. Soc. B. 283:20161796 http://dx.doi.org/10.1098/rspb.2016.1796

Vortoj el la nova prezidanto

Karaj ISAE-anoj, karaj legantoj

Sciencoj iras kune kun la internacia lingvo Esperanto ekde la komenco de la lingvo. ISAE naskiĝis nur 19 jaroj post kiam la Unua Libro estis eldonita en 1887, dank’al la fama eminentulo Generalo Sebert, ties unua prezidanto. Escepte dum la Mondmilitoj, nia Asocio, nia heredaĵo, senĉese antaŭeniras. Oni kredis ĝin morta post la Dua Mondmilito, sed D-ro Carl. Støp-Bowitz revivigis ĝin ekde 1946. Poste, 9 prezidantoj transdonis al si la malfortan torĉon ĝis nun! 67 jaroj post tiu revivigo, por la dekunua fojo,  Mi honore transprenas la torĉon por vivigi la sciencan tradicion en Esperantujo. Mi honore prenas la prezidantecon de la Asocio. Mi fiere estos la deka prezidanto.

Ni ne forgesu, de kie oni venas, nek kiu estas nia heredaĵo. Ni sentu nin apartenantaj al scienca tratempa komunumo en Esperantujo. Ni rekonsciiĝu pri la historio de nia Asocio kaj nia respondeco en la Esperanto-movado.

Post 110 jaroj, ISAE plu vivas! Kaj tio estas bonega novaĵo! Tamen, scienco en Esperantujo kaj kompreneble ISAE iras krizon al krizo. Oni ne plu kalkulas la artikolon kiu demandas ĉu sciencoj havas estontecon esperantuje. Oni ne plu kalkulas la krizojn de nia valorega Scienca Revuo. La eksprezidanto D-ro José-Antonio Vergaras prave donis la direkton de estonteco de ISAE. La klereco kaj la sciencaj konoj ĉie estas endanĝerataj de dogmaj aŭ malkleraj pripensadoj. La duboj pri gravegaj sciencaj konaĵoj kreskas. Oni ne plu kalkulas pri la retpaĝoj favorantaj skeptikajn vidpunktojn pri evoluo de la specioj, vakcinoj, KTP aŭ kiuj aprobas kaj disvastigas pseŭdosciencaĵojn, ĉefe pri Medicino, kiu estas danĝera kaj eventuale senrespondece mortiga agado.

Tial, ni atente zorgos pri la bonfarto de nia kara Scienca Revuo, vera kerno de nia ago. Ni transformos tiun gravan ilon en sciencisto-varbilo, malfermante ĝin al pli granda kunlaboro kun AIS kaj aliaj sciencaj asocioj, neesperantaj inkluzive. Tamen, Scienca Revuo estas tro faka por grandskala disvastigo, kvankam nemalhavebla por altnivelaj sciencaj eldonoj en Esperantujo. Tial  ni traktos la publikan malfermon de nia Asocio. Tiucele, ni jam malfermis blogon kaj facebook-profilon. Ili celas trafi la nefakan tamen scienceman publikon per sciencaj novaĵo, reklamoj pri eventoj sciencaj kaj instigi diskutojn, debatojn kaj vidpunktojn pri sciencaj aferoj en niaj societoj sed ankaŭ kontraŭbatali la dogmajn, malverajn kaj venenajn misinterpretojn pri sciencaĵo en Esperantujo. Tranformante ISAE al ISAE 2.0, ni ankaŭ malfermiĝos al junularo kaj espereble ni sukcesos longdaŭrigi kaj transdoni nian sciencan heredaĵon.

Ĉi tie, mi ŝatus danki al la eksestraro kaj aparte al Johannes Mueller, kiu estas kaj restos ĉefredaktoro de SR kaj ĉefmanstumanto pri teknikaj aferoj. Li faras gravegan laboron kreinte la novan retpaĝon de Scienca Revuo (scienca-revuo.info), de la blogo (aktuale.scienca-revuo.info) kaj de la ĉiferado de la arkivoj. Li donas al ni fortajn subkonstruaĵojn.

Mi ankaŭ ŝatus danki José-Antonio Vergara kiu pripensis la estontecon de la asocio kaj permesis ke ISAE supervivis al la eksiĝo de nia laborema eksprezidanto Prof. Rüdigher Sachs.

 

Mi ankaŭ forte kunlaboros kun nia nova vicprezidanto, D-ro Wendel T. Pontes, aktuale mastrumanto de la facebook-profilo de ISAE kaj gravega kontribuanto de nia blogo.

Mi estas fakdelegita membro de UEA (pri scienco) kaj membro de Esperanto-france (http://esperanto-france.org/?lang=fr)..

Mi ne havas kaj ne havos aliajn oficojn esperantuje dum mia prezidanteco. Miaj nuraj celoj estas vigligi nian asocion kaj kondukti ĝin laŭ la vojo ĉi-supre priskribita. Estiginte la aliĝkampanjon 2016-2017, Ni jam identigis nian Asembleon. Dank’al ĝi, espereble ni havos modernan vivantan statuton kaj super ĉio, viglan asocion sciencan. Mi bondeziras al ĉiuj bonan jaron 2017, esperante ke ĝi estos fruktodona.

 

Amike

 

Anthony LUCAS

Prezidanto de ISAE

La 12a de januaro 2017

Senhonesteco stimulas senhonestecon: la homa cerbo adaptiĝis al tio

Ĝi troviĝas en homa vivo ekde la infanaĝo kaj en ĉiuj tempoj. Infanoj provas mensogi por senkulpigi sin de kritikenda ago, kiam plenkreskuloj ekscias pri ĝi, por eviti admonon. En lernejoj abundas la studentoj kiu provas ekhavi al si altan poenton dum ekzamenoj, observante liston da respondoj skribitaj en papero, zorge kaŝita de la okuloj de instruistoj kaj kolegoj. Kiam adolta, provas subaĉeti policanon kiu kaptis lin stirante ebria. Plej ofte tiuj agoj nur fariĝas amuzaj temoj en simpla konversaciado aŭ vespermanĝo ĉe geamikoj. Sed kiam publikaj homoj, kiel deputitoj, senatanoj kaj famaj enterprenistoj, profitas de kontraŭleĝaj agoj por riĉiĝi, okazas skandalo kaj ĉiuj akre kondamnadas la agaĉon. Kial homoj senhonestas?

Sciencistoj el Usono kaj Britio proponas klarigon pri tio, kaj laŭ la rezultoj de ilia esploro, ĝi kaŝiĝas en homa cerbo. La teamo kombinis cerbo-skanadon kun kondutaj laboratoriaj eksperimentoj, kun volontuloj. La sciencistoj konfesis ke estis malfacila tasko strukturigi adekvatan metodologion por mezuri senhonestecon de la partoprenintoj, sen ilia konscio pri ĝi.

La volontuloj estis invititaj labori duope, por diveni kiom da mono troviĝas en foto de botelo. La unua volontulo observas la bildon kaj sugestas la kvanton al sia partnero, kiu ankaŭ rigardas la bildon. La sciencistoj foje oferis al unu el la duopo subtilan “informeron” kiu helpas pli precize taksi la ĝustan monkvanton. Sed tiu kiu ricevas la “informeron” ne estas devigata informi sian partneron pri ĝi. La eksperimento estis desegnita por oferi cirkonstancojn kie ambaŭ povas “gajni” kiam trafas, nur unu povas gajni (tiu kiu havas la “informeron” je malutilo de sia partnero), aŭ ambaŭ povas perdi. La bildo aperas surekrane dum nur 3 sekundoj, por eviti cerbumadon kaj ekhavi pli instinktan respondon. Dum la plenumado de tiuj taskoj, aparato skanis la cerbon de la volontuloj.

La ĉefa rezulto de la eksperimento estas ke senhonesteco grade altiĝas, dum la cirkonstancoj ne grave ŝanĝas. La unuaj senhonestaj agoj aktivis specifajn partojn de la cerbo. Surprizige, kun la daŭro de la eksperimento, la aktivaj cerbopartoj dum la senhonestaj decidoj malintensiĝis, kvankam la nivelo je senhonesteco altis. Tio sugestas, ke la cerbo alkutimiĝas al la fiago, kiu siavice fariĝas iom post iom malpli grava por la aganto. Resume, homo perdas la nocion de senhonesteco se li daŭre agas tiamaniere.

La studo havas gravajn sociajn implicojn. Se oni toleras riproĉindajn agojn surbaze de sia laŭŝajna negraveco, ni povas stimuli en aliulo la nerimarkeblecon pri la propra ago, kaj tio facile povas evolui ĝis atingi gravajn konsekvencojn. La studo iom klarigas kial koruptado konstantas en kelkaj landoj, kies leĝoj estas nur duone aplikitaj ĉar la oficistoj facile akceptas subaĉeton. Grandskale, tiu ĝenerala sento de “agi senhoneste estas ordinara” povas atingi diversajn rangojn de la socio, kaj pli da homoj fariĝas pli koruptaj, kun forta negativa konsekvenco en la publika administrado. Nur la socio suferas pro tio.

Fonto: Neil Garrett, Stephanie C. Lazzaro, Dan Ariely & Tali Sharot. 2016. The brain adapts to dishonesty. Nature Neuroscience 19 (12): 1727-1732

La mistero de l’karbono 14a de la jaro 994 estas solvita!

Estas mistera evento okazinta antaŭ 1000 jaroj, malkovrita de la sciencoj fizikaj kaj komprenita de la sciencoj homaj. En 2013 japana teamo malkovris ke la certaj kreskoringoj de japanaj cedroj enhavas pli da 14a-karbono (14ko) ol la aliaj. Tiuj kreskoringoj korespondas al la jaroj 993-994 de nia erao. 14ko estas radioaktiva karbono produktata de la kosmoradioj en la altatmofero. Tiuj tre energiaj radioj estas protonoj, elektronoj kaj atomoj kiuj kolizias sur la atomoj de nia atmosfero liberante neutronojn kiuj siavice reagas kun la atomoj de azoto (la plej abunda gaso de l’atmosfero). Al fino de tiu ĉenreakcio, l’azoto 14a aliformiĝas en karbono 14a kiu fine estas ensorbata de la kreskaĵoj.

La detekto de tiu malnormalaĵo en la arbaj kreskoringoj-sed ankaŭ en la specimenadoj  de glacio kie oni malkovris ankaŭ Berilio 10a kaj kloro 36a, du aliaj radioizotopoj kosmodevenaj- montras ke nur iomete antaŭ la jaro 994, unu au pliaj gravaj fluoj da kosmaj radioj atingis la Teron dum mallongdaŭra periodo. Nu estas nur du ebloj por ekspliki tiun rezulton, ĉu la kosmaj radioj alvenis de galakcio au de pli fora ĉu ĝi devenas el la suno. Se nia stelo elmetis tiom da radioj, tiam ĝi havis aliajn konsekvencojn sur la Tero : Arktaj aŭroroj mirindegaj.

Tial ili petis helpon de historiistoj por serĉi, en la mezepokaj analoj antaŭaj al la jaro mil, spurojn de tiuepokaj atestantoj. Dank’al iliaj sciioj arigita per iliaj antaŭaj spertoj, la historiistoj serĉis en la analoj ĝermanaj kaj irlandaj kaj koreaj. Post detaleta legado de la tekstoj, ili malkovris ok referencojn kongruantajn kun tri proskimaj eventoj, unu en aŭtomno 992 kaj du en la vintroj 992 kaj 993.

“La ĉielo sange ruĝis”

La unua estis en la 21an de oktobro 992. Du analoj saksaj indikas ke tiun nokton, la tuta ĉielo ruĝis dum tri tagoj”. La dua eventoj, du monatojn poste, la tago de la sankta Etieno (la posta tago de kristnaskotago), la 26 de decembro.

Tiufoje, la fenomeno estas priskribita en la ĝermanaj tekstoj kaj la irlandaj. La aŭtoro de unu el la analo parolis pri “minrindega miraklo” : “ Subite, ĉirkaŭ la unua kanto de l’koko, venante el nordo, la lumo ekbrilis tiel, kiel multaj kredis ke la suno ĵus ekvekiĝis. Tio dauris dum unu horo. Poste, la ĉielo iomete ruĝita retrovis sian normalan koloron.”. Manskribaĵo irlanda, malpli parolema, simple diras ke “dum la nokto, la pordo de l’ĉielo ekmalfermis”. Tio povas ŝajni poeta kaj mistera sed la studo de aliaj tekstoj montras ke la asianoj iafoje uzis tiun skribmanieron por paroli pri arkta aŭroro.

La latitudo de Koreo estas sufiĉe malalta, 37° norde por la tiuepoka kapitalo Kaesong (aktuale ne nordkoreo), la japana studo taksas ke la magneta fulmotondro kiu kauzis tiun arktan aŭroron devis esti pli grava ol ĉiuj aliaj eventoj de tiu tipo registrita post 1957, sed malpli ampleksa ol al sunerupcio de 1859 kies efektoj estis videblaj ĝis la karaiboj.

Por konklui, tiuj tri rimarkeblaj arktaj aŭroroj sinsekvaj sugestas intensan sunaktivecon en la fino de la jaro 992 kaj probable eksplikas la mistero de la karbono 14a en la miljaraj cedroj japanaj.

fonto :http://passeurdesciences.blog.lemonde.fr/2016/12/11/le-mystere-du-carbone-14-de-lan-994/

ISAE elektis sian novan estraron

Estimataj geamikoj,

Entute, 32 el la registritaj 80 membroj balotis, tio signifas ke, 40% el la membroj voĉdonis. Do, la baloto estas valida.

Neniu baloto estis nuligitaj laŭ la regularo.

Jen la rezulto (laŭ ordo je plejmulto el la voĉdonoj):

Johannes Mueller (84,3%), Anthony Lucas (81,2%), Orlando Raola (75%), Wendel Pontes (75%), Francesco Maurelli (65,6%), Ana Ribeiro (59,3%), Huang Trezoro Yinbao (56,2%) kaj Aleks André (53,1%).

Laŭ la statuta regularo, ISAE estraro konsistas el sep membroj. Pro tio, tiu kiu ricevis la malplejmulto el la elektoj ne fariĝos estrarano.

ISAE Estraro por la periodo 2017-2020 konsistas el: Johannes MUELLER, Anthony LUCAS, Orlando RAOLA, Wendel PONTES, Francesco MAURELLI, Ana RIBEIRO kaj Huang TREZORO YIANBAO.

Dankon al ĉiuj kiu balotis kaj helpis daŭrigi la laboron de ISAE!