Elstarigita

SCIENCA NEVERA VERO numero 1: PLANTOJ NE PAROLAS

Estis iam raso de antilopoj, kiuj posedis la ĉarman nomon de “kuduo”, tre aprezataj pro la beleco de siaj kornoj. Por eviti, ke ili estu definitive ĉasataj de la ĉasistoj, oni decidis ilin protekti malantaŭ ĉirkaŭbarilo, en la nacia rezervejo Kruger, proksime al Pretoria (Sudafriko). Komence, la kuduoj satplenigis sin per molaj herboj kaj junaj ŝosoj, sed poste la savano iĝis malpli komforta kaj ili devis elekti malpli bonan manĝaĵon: la akaciajn foliojn. Tre malbonŝance.
Oni plu ne aŭdis tie la pafojn de la ĉasistoj sed la morto estis ankoraŭ embuskigita.
Fakte, post apenaŭ du tagoj multaj kuduoj kuŝis mortintaj sub la akacioj, Pro superdozo de tanino, sekreciita de tiaj arbaj folioj. La sudafrika zoologo Van Hoven sin demandis, kiel povis okazi, ke la ĝirafoj senprobleme paŝtis dum la antilopoj mortis. La kialo estas, ke la plantoj lernis sin defendi.
La akacio, furioza vintra viktimo de antilopoj kaj ĝirafoj, informas siajn samspecajn arbojn pri la ĉeesto de predisto, eligante gason nomatan “etileno”. La arboj kuŝantaj subvente, avertitaj pri la danĝero, en ĉirkaŭ dek minutoj komencas produkti grandajn kvantojn de tanino, kiu en malmultaj horoj detruas la hepaton de la antilopoj. Kontraŭe, la ĝirafoj lernis ne fidi je tiuj arboj: ilia dieto estas pli diversigita kaj, precipe, ili komprenis, ke necesas sin nutri kontraŭvente, evitante tiamaniere manĝi foliojn tro riĉaj je tanino.
Kion inventos en la estonteco la akacioj por kontraŭstari la agadon de la ruzaj ĝirafoj?

Ne nur la arboj interparolas per kemiaj signaloj, sed ankaŭ la fruktoj eligas dolĉan murmuradon.
Pomo iomete tro matura sufiĉas por fuŝi la aliajn en la sama korbo. Ankaŭ ĉiokaze la heroldo estas etileno: ĉi tiu gaso, kiu disvastiĝas el frukto al alia, stimulas sian propran produktadon.
Por eviti tro rapidan maturiĝon de fruktoj kaj legomoj, kelkaj sciencistoj kreis ilin senparolaj. Iliaj unua kobajoj estis tomatoj: blokante du genoj respondecaj pri la produktadon de etileno, ili obtenis fruktojn, kiuj ĝis la centa tago estis ankoraŭ verdaj, dum la aliaj (sovaĝaj) maturiĝis jam je la sesdeka tago. Bonŝance, la tomatoj iĝis senparolaj sed ne surdaj: post ses tagoj en ujo, kie la aero entenis etilenon, ili ruĝiĝis kaj maturiĝis.

Tradukis kaj proponis Francesco Fagnani

Fonto :

El la originala artikolo de François Féron, en la libro “Gli spinaci sono ricchi di ferro – I luoghi comuni della scienza” de Jean-François Bouvet

Elstarigita

Sciencaj retpaĝoj ne ĉiam estas… sciencaj

Ĵurnalistoj kaj blogistoj ĉiam provas serĉi sciencajn novaĵojn en sociaj retoj kaj retpaĝoj, ĉar konstante tralegi milojn da sciencaj fakaj artikoloj ĉiutage estas neebla tasko. La fontoj diversas laŭ enhavoj, celoj kaj politikoj, kiuj nek ĉiam koheras kun kion scienco-popularigantoj serĉas por la publiko.

Nemalofte multaj popularaj – ĉu enterprenaj, ĉu ĵurnalismaj – retpaĝoj havas sciencan sekcion, kiuj taŭgas kiel malneta fonto da informoj por raportaĵoj. Tamen ne indas tiom fidi tiajn fontojn, ĉar kelkaj el ili simple elstarigas sciencan malkovron per sensaciecaj ĵargonoj, kiuj nedevige baziĝas sur scienca pruvo publikigita en faka scienca ĵurnalo aŭ periodaĵo.

Tiun averton faris la Usona Konsilantaro por Scienco kaj Sano (American Council on Science and Health) partnere kun RealClearScience. Ambaŭ provis analizi kiom fidindaj estas la plej popularaj retpaĝoj kiuj publikigas nur sciencan aŭ ĝeneralajn (inkludante sciencan) informojn. Kiuj el tiuj raportas klarlingve novaĵojn bazitajn en strikte sciencaj malkovroj, kun kohera interpreto kaj ne aldirektante la raportaĵon al ies ideologio. La teamo kreis informplenan grafikaĵon pri kiuj estas la plej fidindaj je kvalito da informo (ni komprenu kvaliton kiam la raportaĵo baziĝas sur scienca pruvo publikigita en scienca revuo) kiu regas ĉiun publikaĵon. Vi  povas konstati sube en la bildo:

Fakte nek ĉiuj el tiuj retpaĝoj publikigas sciencaĵojn ĉiam bazitaj je sciencaj eltrovoj. Tio estas grava miskonduto, ĉar kelkaj el tiuj simple reproduktas aliulan informeron sen priatenti la originalan fonton, kio povas kredigi (intence aŭ ne) miskomprenojn al la legantaro.

Ĵurnalismaj informoj nek ĉiam koheras, kaj rilate al scienca ĵurnalismo la aferoj malpli bonas, esprimas la revuon Science. La konsekvenco de tiuj misinterpretoj estas ke multaj sciencistoj ankaŭ ekfariĝas blogistoj, aŭ multaj blogistoj spertiĝas pri sciencaj novaĵoj, por plenumi la spacon lasitan de malbonkondukita ĵurnalisma esploro.

Ankaŭ estas problemoj pri la kvalito de la propra scienca esploro. La publikigo en scienca revuo ne implicas ke la esploro estas rigora kaj absolute fidinda. Tio estas karakterizo de la propra scienca metodo, kies avantaĝo troviĝas en la memkorekto-kapablo (ideoj kaj teorioj ŝanĝas post kiam novaj sciencaj pruvoj alvenas). Oni povas raporti pri elstara grava scienca malkovro, kaj tamen ĝi ne estas tia laŭ spertula vidpunkto.

La aŭtoro ankaŭ mencias, ke la malbona regno de la teknika vokabularo estas tikla. La raporto povas perdiĝi kiam la priskribo per neĝustaj vortoj fariĝas nekohera. Laŭ li, tio eĉ povas esti intenca, kaj la raportisto simple volas ke la legantaro komprenu detale nenion kaj agnosku la informon fidindan. Bone kompreni la metodologion kaj aserti ĝian pravon estas valora ŝtupo antaŭ decidi kiom revolucia estas la nova scienca elpruvo. Bedaŭrinde nek ĉiuj kondutas tiel.

Fontoj:

http://www-nature-com.ez16.periodicos.capes.gov.br/news/science-journalism-can-be-evidence-based-compelling-and-wrong-1.21591?WT.mc_id=FBK_NatureNews

http://acsh.org/news/2017/03/05/infographic-best-and-worst-science-news-sites-10948 (ĉi tie troviĝas la originala bildo, en la angla)

http://www.realclearscience.com/blog/2017/03/06/the_best__worse_science_news_sites.html (ĉi tie troviĝas la originala bildo, en la angla)

Elstarigita

Neŭronoj kreskas al la molaj partoj de la cerbo

Sciencistoj eltrovis ke neŭronoj – la nervaj ĉeloj – kreskigas siajn aksonojn ne nur sekvante specifajn kemiajn spurojn rekoneblaj de la ĉelaj membranaj proteinoj, sed pro la denseco de la ĉirkaŭanta medio.

Delonge estas ĝenerala scio, ke la ĉeloj komunikiĝas inter si per livero kaj ricevo de specifaj molekuloj, kaptitaj per fakaj proteinoj kiuj troviĝas sur la ĉela membrano. Do, la kvanto kaj kvalito de tiuj molekuloj donas precizan informon al la ricevanta ĉelo, kiu kondutas sin akorde. Esence, la komunikado inter la diversaj ĉeloj de organismo dependas fundamente de molekuloj. Tiun ĉi hipotezon forte subtenas diversaj esploroj, kaj oni klare vidas ĝin kiam observas la agadon de hormonoj. Tamen, la fizika propreco de la ĉirkaŭanta medio kie troviĝas la ĉelo ne estas malobservinda.

La esploron ĉefkapis David Koser, kun teamo da sciencistoj el Britio, Germanio, Svislando kaj Brazilo. Ili kultivis la retinan neŭronojn de la rano Xenopus kaj ŝanĝis la densecon de la ĉirkaŭanta medio. La medio kie troviĝis la neŭrono estis kemie neŭtrala, do neniu kemia spuro ekzistas por ŝanĝi la orientiĝon de la neŭrono. La sciencistoj trovis, ke la neŭrono kreskigas aksonon multe pli rapide kaj longdistance en medio malpli densa ol la kutima. Tamen, la kreskiĝo estas multe malpli ordigita ol la originale densa medio. En pli alta denseco, la aksonoj ofte kreskas rekte al specifa loko, kvazaŭ koncentrante la forton de la kreskiĝo por malfermi spacon en tiu neordinara medio. Kun malpli alta denseco, diversaj aksonoj kreskas rapide kaj dise, sen ajna klara direkto.

La sciencistoj ankaŭ pruvis, ke la ĉefrolanto de aksona kreskiĝo en la neŭronoj estas jonaj kanaloj. Tiuj specifaj kanaloj estis antaŭe observitaj kiel gravaj por la disetendiĝo de la aksonoj. Uzinte specifan proteinon kiu blokas la recepteblecon de tiuj jonaj kanaloj, la sciencistoj observis senordan kaj anomalian kreskiĝon de la neŭrono.

Post tiu konstato en in vitro medio, la teamo decidis malkovri ĉu la sama fenomeno observeblas en in vivo medio. Ili uzis la disvolviĝantan cerban nervan histon de la ranido Xenopus kiel medio. Per kemiaj metodoj ili kapablis rekoni la malpli densaj partoj de la cerbo kaj konstatis, ke la aksonoj ankaŭ etendiĝas akorde kun la fizikaj aspektoj de la ĉirkaŭaĵo. Ankaŭ provoj kun la blokanta proteino akordis kun la rezultoj en la artefarita medio.

Konklude, la sciencistoj eltrovis ke la fizika propreco de la medio estas ege grava por kreskiĝo de novaj aksonoj, kaj la denseco – ĉu tre densa, ĉu tre maldensa – povas anomalie kreskigi la neŭronon. Ne malpli grava estas, ke la kreskiĝo dependas de jonaj kanaloj kiuj kapablas ekkapti la densecon de la ĉirkaŭa medio kaj difini kiom rapide kaj efike povas aksono kreski. Tiuj rezultoj estas ege gravaj por ekkompreni kia modlebla estas la cerbo, kaj kiel ĝi povas reagi antaŭ akcidento kiu vundas la nervan histon.

Fonto: David Koser, Amelia J. Thompson, Sara K Foster, et al. 2016. Mechanosensing is critical for axon growth in the developing brain. Nature Neuroscience doi:10.1038/nn.4394

Elstarigita

La internacia tago por la virinoj: konatiĝu kun kvin talentaj sciencistinoj!

Scienco estas sendependa je politiko, religio, socio kaj sekso. Tamen malmultaj virinoj estas konataj per siaj valoraj kontribuoj al la ĝenerala kompreno de la naturo. Kiam oni demandas al ni pri sciencistinoj, nur la plej famaj nomoj alvenas fulme al la menso, ekzemple la kemiisto Marie Curie (1867-1934), la unua virino kiu gajnis la Nobel-premion (Pri fiziko en 1903 kaj pri Kemio en 1911). ISAE komemoras tiun daton – la 8-an de marto – prezentante al vi aliajn ne tiom popularajn virinojn kiuj ege kontribuis al disvolviĝo de scienco per sia notinda laboro aŭ agado.

Rachel Carson (1907-1964) – Ŝi estis la biologo kiu unuafoje sukcese atentigis grandskale la ĝeneralan publikon pri la potencialaj danĝeroj de troiga uzado de pesticidoj kaj insekticidoj. La libro Silent Spring (Silenta Printempo, 1962) klarigas ke la trouzado de tiuj substancoj povas damaĝi la naturmedion, la manĝaĵojn devenintajn de kultivado, la animalojn kaj bestaron kiuj sinnutras de tiuj plantoj, kaj konsekvence la propran homon. Per la volumo, Rachel Carson starigis novan eraon por la movado fare de aktivuloj kaj sciencistoj por mastrumi la naturan medion per daŭripovaj teknikoj. Danke al ŝia atentigo, oni konsciiĝis pri la neceso de sanmedia produktado de plantoj por konsumado.

Lynn Margulis (1938-2011) – Ŝi kreis la teorion ke kelkaj organetoj kiuj posedas sian propran DNA sekvencon, sendependa de la DNA en la ĉela nukleo – mitokondrio kaj kloroplasto, ekzemple – alvenis de simbiozo. Mikroskopaj bakterioj survivas per engluto de aliaj malgrandaj organismoj. Ŝi teoriis, ke en iu specifa momento en la historio de la vivo, la bakterio englutis alian malgrandan unuĉelan organismon. Ĝi tamen ne estis digestita, sed daŭre vivis kaj produktis energion, kiu siavice nutris la bakterion. Okazis pozitiva ambaŭflanka interrilato kiu evoluis al la organetoj kiun ni konas hodiaŭ. Tiu teorio nomiĝas “Endosimbiozo-Teorio”(*), kaj estas vaste akceptata de la internacia scienca komunumo. Ŝi edziĝis kun la fama astronomo kaj scienco-populariganto Carl Sagan.

Dian Fossey (1932-1985) – Ŝi studis gorilojn en Afriko. Ŝi estis unu el la plej gravaj sciencistoj pri primatoj de sia epoko, kunlaborinto kun la fama sciencistino Jane Goodall. Ŝia laboro permesis ekkompreni la intimecon kaj kompleksan socian vivon de la goriloj. Ŝi restis kun tiuj animaloj dum longaj monatoj, ĝis esti akceptita de ili kiel membro de la grupo. Ŝia agado atentigis la ĝeneralan publikon pri la graveco protekti tiun specion kontraŭ la senĉesa detruado de la arbaroj kaj la ĉasado kontraŭ tiuj primatoj. Ŝia intensa reklamado kaj denuncoj rilate al kontraŭleĝa ĉasado en la arbaroj de Afriko starigis la koleron de diversaj animalo-komercistoj. Dian Fossey estis murdita (probable per gorilo-ĉasantoj) en sia kabano, ĉe la arbaro kie ŝi studis la gorilojn. Post ŝia morto, la opinio de la internacia komunumo premis la estrarojn de diversaj afrikaj landoj protekti la gorilojn kaj ties arbarojn. Ŝia vivo fariĝis kinofilmo (Gorillas in the Mist, Universal and Warner Brothers, 1988), stelumita de la usona aktorino Sigourney Weaver.

Lise Meitner (1878-1968) – Fizikisto, ŝi suferis pro la persekutado de nazioj, malgraŭ ŝi ne estis juda. En Germanio, kune kun la fizikisto Otto Hahn, esploris radioaktivecon. Kvankam ambaŭ laboris kune pri la teorioj kaj principoj de nuklea fendado, estis ŝi kiu publikigis la fizikan klarigon pri la fenomeno. Pro tiu notinda malkovro, la komisiono de Nobel-premio pri fiziko decidis doni la premion nur al Otto Hahn, kaj tute ignoris ŝian rolon por tiu fundamenta laboro. Ĉiuj komprenis la eraron de tiu miskonduto, kaj poste ŝi ricevis la premion Fermi (kune kun Otto Hahn) por siaj esploroj.

Susan Solomon (1956 – ) – Elstara atmosfera kemiisto, estis unu el la unuaj sciencistoj kiuj atentigis la internacian sciencan komunumon ke la substanco fluorklorkarbonhidrogenaĵoj (mallonge FKKH) estis la respondeculo por detrui la ozonon de la planedo. Diversaj fridujoj en tiu epoko ade produktis tiun substancon, kaj la gasoj koncentriĝis en la atmosfero. Iom post iom, la ozona tavolo ekperdiĝis, kaj la konsekvencoj de la suna radiado sur la Tera surfaco akcelis la planedan varmigon, kies konsekvencoj estas, inter aliaj, la malglaciigon de la polusoj. Alia konsekvenco estas, ke la sunradioj fariĝis danĝeraj al homa sano, antaŭ longa senprotekta ekspoziciado. La uzado de FKKH estis internacie malpermesita en 2000.

(fotoj el la angla versio de Vikipedio)

(*) La esprimo “endosimbiozo” ne estas PIV-vorto. Estas libera esperantigo de la angla vorto endosymbiosis.

Eseo pri ekstertera vivo, de Churchill, estas ĵus malkovrita

Miliĉefo, influanta potenculo, bonega preleganto, oni konas la talentojn de Winston Churchill, sed lia pasio por sciencoj oni malpli bone konas. Dume, li havis antaŭvidan komprenon pri scienco, tion rivelas lia ĵus elterigita eseo pri eksterteruloj.

“Estis granda surprizo, la pasintan jaron, kiam, dum vi vizitis la National Churcill Museum de Fulton, ĝia direktoro, Timothy Rilay, donis al mi eseon tajpitan de Churchill. Titolita “are We alone in the universe (ĉu ni solas en universo?), l’eseo, kiun li verkis inter la fino de 1930 kaj la fino de 1950, neniam estis publikigata kaj dediĉas 11 paĝojn al demando, ankoraŭ polemika, pri la ebleco ekzisti eksterteran vivon.

Mirinde estas lia penslinio. Li aliras la problemon kiel sciencisto, eksplikas Mario Livio al AFP (Agence France Press (Agentejo Francujo-Gazetaro)), Churchill uzas argumentojn ankoraŭ validajn nun. Lia startpunkto estas ke pro la grandeco de l’universo, estas tre malprobable ke vivo ne ekzistus aliloke. La politikisto donas sian difinon de vivo, t.e, “la ebleco de multobliĝi kaj reproduktiĝi”.

Poste, li klarigas tion kion nuntempe ni nomas “ loĝeblan zonon”, la zono kie planedo, ĉirkaŭ stelo, havas temperaturon akordigeblan kun ĉeesto de likvida akvo, nemalhavebla por la vivo. Li precizas ke la vivo povas ĉeesti nur en regionoj kie temperaturoj varias pli-malpli  “inter la froza punkto kaj la bola punkto de l’akvo”

Churchill aldonas ke multnumbraj ektersunsistemaj planedoj nepre havas “la adekvatan grandecon por havi likvan akvon sur sia surfaco kaj atmosferon aŭ ion similan” kaj ke certe estas “je bona distanco de sia suno por daure teni adekvatan temperaturon”.

Li pripensis siajn teoriojn pli ol dek jaroj antaŭ ke oni povus estimi tion, dank’al la Kepler-misio, kiu montras ke la Lakta Vojo enhavas probable miliardojn da eksterplanedoj en vivtenebla distanco de sia stelo.

“Mi estas sufiĉe impresita de la sukcesoj de nia civilizo por pensi ke la Tero estas la nura loko kiu enhavas vivon, inteligentajn estaĵojn en tiu grandega universo, aŭ ke ni estas la nuraj plej mense kaj fizike sukcesaj estaĵoj”, skribis Churchill. Laŭ Mario Livio, la eseo de Churchill montras kiom li grave taksis sciencon kaj teknologion por la disvolviĝo de la socio. “Nuntempe, certaj politikistoj forĵetas sciencon, mi opinias ke estas elokventa paroli pri gvidisto kiu tiom profunde engaĝiĝis” konkludas la astrofizikisto.

Fontoj:

http://www.journaldemontreal.com/2017/02/15/quand-churchill-sinterrogeait-sur-lexistence-de-la-vie-extraterrestre

http://www.nature.com/news/winston-churchill-s-essay-on-alien-life-found-1.21467

Manĝado de salaj porkaĵoj ligita al astmo

La manĝado de salaj porkaĵoj (kolbasoj, ŝinkoj, sangkolbaso, salomo KTP) -freŝdate ordigi en la kanceriga nutraĵgrupo de l’OMS- jam estis asociita al rikso de bronkopneŭmoniomalsanoj kronikaj ŝtopigaj (BPKŜ) sed ĝia asocio kun astmo neniam estis pruvata. Certaj indikaĵoj, tiaj, kiaj modifioj en la nutra kutimo aŭ la disvoliĝo de obezeco kiuj estas partoprenantaj en la disvolviĝo de astmo, instigis la serĉantojn (Unité Inserm 1168, Vieillissement et maladies chroniques : approches épidémiologiques et de santé publique) al esploro de tiu vojo. Ili mastrumis analizon dank’al datumoj de la studo EGEA[1] sur preskaŭ 1000 partoprenantoj sekvataj dum 7 jaroj. La mezaĝo estis 43 jarojn. Dum la studo, 20% raportis pri pligraviĝo de ilia astmo. Por kompreni la kialojn, serĉantoj interesiĝas al ilia dieto.

Unue, ili forigis la parametron obezeco kiu povus biasigi la rezultojn. L’KMI[2] estanta jam identifitan riskfaktoron en la ekapero de astmo, ĝi povis esti kaŭza peranto inter la efektoj de la dieto kiujn la serĉantoj studis (aparte la manĝado da porkaĵoj) kaj astmo. La sciencistoj kalkulis kun tiu parametro por alĝustigi iliajn rezultojn uzante la freŝdata epidemiologia metodo “MMS”( Marĝenaj Modeloj Strukturaj).

 

Dieto kaj Obezeco ligitaj kun astmo

 

La rezultoj de tiu studo montras ke la manĝado de salaj porkaĵoj (almenaŭ 4 fojoj semajne) estas rekte asociata al gravigo de astmaj simptomoj. Nur 14% el la asocio inter manĝado de porkaĵoj kaj astmo estis ligataj obezecon.

“Tiuj novaj rezultoj plilarĝigas la rektaj efektoj de dieto sur astmo ĉe plenkreskuloj. Por antaŭsavi la spiran sanon de la populacio , oni rapide eldonus publikajn mesaĝojn kiuj celus limigi la manĝadon da porkaĵoj” asertas la ĉefa aŭtoro de tiu artikolo aperinta en Thorax.

Fonto
http://thorax.bmj.com/content/early/2016/11/25/thoraxjnl-2016-208375

Li, Zhen, Marta Rava, Annabelle Bédard, Orianne Dumas, Judith Garcia-Aymerich, Bénédicte Leynaert, Christophe Pison, et al. “Cured Meat Intake Is Associated with Worsening Asthma Symptoms.” Thorax, November 25, 2016, thoraxjnl – 2016–208375. doi:10.1136/thoraxjnl-2016-208375.

[1] EGEA (Etude épidémiologique des facteurs génétiques et environnementaux de l’asthme, l’hyperréactivité bronchique et l’atopie) / Epidemiologia Studo de la Genetikaj kaj Mediaj faktoroj de l’Astmo (ESGMA)

[2]KorpoMasa Indico  = Korpomaso (kg)( / Alto² (m²) (BMI = body mass index)

5 malveraj asertoj pri Vilhelmo la Konkerinto

2016 estis la 950a datreveno de la fama batalo apud Hastings per kiu Vilehmo la peknaskito konkeris anglujon. Oni multe skribis pri Vilhelmo la peknaskito pli fama kiel “Vilehlmo la Konkerinto”, grava historia ulo. inter la multaj biografioj, la leganto ne fidu al la plej imagemaj, kiuj plibeligas lian vivon aŭ la plej urĝemaj, kiuj kontraŭe mallongigis la faktojn.

Vihelmo arigas Anglujon kaj Normandujon.

La aserto ŝajnas natura. Konkerante Anglujon en 1066, Vilhelmo la Konkerinto aneksas tiun reĝlandon al sia duklando de Normandujo. Ne!

La nova reĝo ne provas unuigi la du teritoriojn disigatajn de la Maniko. Li konsideras sin kiel la princo de du malsamaj teritorioj.  Atestas lia sigelo kies averso montras ĝin kiel reĝlando de Anglujo kaj reverso montras lin kiel duklando de Normandujo. Anglujo gardas ilian instituciojn (ekzemple, la skabenoj). Vihelmo ne imponas en Anglujon la normandian adminstran sistemon.

Sigelo de Vilhelmo la Konkerinto. Averso montras lin tronante kiel angla reĝo kaj sur la reverso li estas montrata kiel ĉevalrajdanton kaj priskribata kiel “Estro de la Normandoj” (Internet Archive Book Images)

Vihelmo la Konkerinto rapide subigis Anglujon.

Kiom rapida sinsekvis la eventoj: Elŝipiĝinta sur la suda marbordo de Anglujo, la 18an de septembro 1066, Vihelmo, Normanda duko, gajnas la batalon apud Hastings la 14a de oktobro kaj poste fariĝas reĝlando angluja en Londono la 25a de decembro. necesis nur 4 monatoj por la falo de angla reĝlando.

Fake, kiam Vilhelmo ceremonio surtroniĝas, la normanda superregado ne iras pli fora ol Tamizo. La nordaj grafoj (Earls) nur kontraŭvole sinsubigis. Inter 1067 kaj 1072, sinsekvaj ribeloj taŭzas Anglujon. Popolo kaj aristokratoj unuiĝas. En 1069 kaj 1070 la danaj prirabuloj akordiĝas kun ili.

Vilhelmo la Konkerinto batis sian edzinon

Matilda de Flandrio, edzino de Vilhelmo la Konkerinto. Imaga vidaĵo el romantika jarcento

Ekde la XIIIa jarcento, skribaĵo rakontas ke la malfeliĉaĵoj de Matilda (Mathilde de Flandre), la edzino de Vilhelmo la Konkerinto. La plej fama rakonto asertas ke kiam ŝi eksciis ke ŝi edziĝos al duko de Normadujo, ŝi deklaras malakcepti edziĝon kun iu peknaskito. Ofendita, Vilhelmo ŝtele eniras en ŝia dormĉambro kaj tretas ŝin ĝis ŝi fine akceptas edziĝi lin. En la XIXa jarcento la Kaenanoj eksplikis ke la stato malvarma sin nomas tiel pro la tiea kialo: iun tagon Vilhelmo koleriĝis pro lia edzino. Li ligis la haron de lia edzino al vosto de lia ĉevalo kaj trotis kun ŝi laŭ la strato antaŭ la pasantoj kiuj malvarme rigardas la scenon…Irlanda sagao, la Heimskringla, ankaŭ raportas la perfortaĵojn de la duko de Normandujo kontraŭ lia edzino. Antaŭ lia aliro al Anglujo, li persprone ĝismorte batadis la malfeliĉan Matildon.

Tamen la historiisto, Michel de Bouard, konsideras tiujn diversajn rakontojn kiel fabelojn. Kial oni kredus ke Matildo estis ĝismorte batita antaŭ la aliro de ŝia edzo al Anglujo en 1066, kiam supoze ŝi mortis en 1083? La celo de tiuj historioj estas satire. Oni ilin kredas ankaŭ pro la famaj koleroj de Vilhelmo. Mirinda fakto estas ke la historiistoj ne konas iun ajn koramikinon de Vilhelmo. Ŝajnas ke li estis fidela edzo.

Vilhelmo la Konkerinto estis filo de lavistino

Les chroniques des ducs de normandie (La kronikoj de la dukoj de Normandujo), skribitaj en la XII jarcento, tempon al tempo transformiĝas en malbona romantika novelo. Ĝia autoro, Benoit de Saint-Maure, aparte rakontas kiel Robert le magnifique [Roberto la belega], patro de Vilhelmo la Konkerinto, ekvidas tra la fenestro de sia kastelo de Falaise, belan virinon lavanta tolaĵon en la rivereto de l’Ante. Li aprenas ke ŝia nomo estas Arlette kaj petas ke ŝi estu apud li. La sekvantan nokton, ili tranoktas kune. Kelkaj monatoj poste, naskiĝas Vilhelmo, la konkeronto.

Fontoj malpli romancigitaj instruas nin pri la socia deveno de Arlette. La analverkanto Orderic Vital atribuas al lia patro du funkciojn ; duka intendanto kaj “polintor”, kiun oni tradukas kiel enbalzamigisto de kadavroj. Tiuj du metioj estas senhonorigaj en mezepoka socio. Dank’al poemisto el XII jarcento, l’historiisto  Vincent Carpentier deduktas ke la patro de Arlette estis probable vendisto de liksaj vestaĵoj el haŭtoj, peltaĵoj kaj ŝtofoj. Li estis riĉa burĝo de Falaise. Koncize, se Arlette ne estis aristrokrato, ŝi ne estis servistino.

Vilhelmo la Konkerinto fondi Kaenon

Ĉirkaŭ 1050, la juna Vilhemo cerbumas pri elstaro de strategia ĉefloko en baza normandujo por plifortigo de sia duka povo en tiu regiono kiun li malbone regas. Li povus elekti Bajozon (Bayeux), ĉefurbo de la Bessin, sed li malfidas tiun urbon. Ĝi apartenis al ribela landestro. Tial li elektis konstrui urbon apud rivero (l’orme) kiu permesas iri al maro, dekkilometro fora. Por favori la urban disvolviĝon, li instalis grandan kastelon kaj du abatejon, la abitejo-por-homoj kaj por-damoj(les abbayes-au-hommes et au-dames).

Fake, Kaeno estis loĝata ekde antikveco. La arkeologoj trovis tie metiistajn instalejojn. Tie, akto de la duko Rikardo la 3a (Richard III, 1026-1027), la onklo de Vilhelmo la Konkerinto, citas nomon de vilaĝo, Cathim. Estas eĉ urbeto ĉar la dokumento listigas preĝejon, bazaron, havenon, kaj muelejon. La nomo Cathim ŝanĝas dum la mezepoko en Caham, Cam kaj fine Caen (Kaeno). Konsekvence, Vilhelmo la Konkerinto ne kreis Kaenon sed elstarante du monaĥejojn, kaj elstrante la lokon kiel povocentron, li malkontraŭeble kontribuas al aliformado en urbo.

Fonto.

http://www.histoire-normandie.fr/5-affirmations-fausses-sur-guillaume-le-conquerant

Charles Darwin datrevenas je la 12 februaro: kvar kuriozaĵoj pri li

Hodiaŭ sciencistoj kaj sciencemuloj festas la naskiĝon de unu el la plej famaj homoj de Historio. La brito Charles Darwin ŝanĝis la mondon kiam diskonigis sian teorion pri Evoluismo per natura selektado, kiu proponis simplan klarigon pri la meĥanismoj kiel la specioj ekaperas. Lia ideo simple kreis novan Biologion kaj la eleganta teorio fariĝis unu el la plej popularaj – kaj polemikaj – en la sciencoj. Por komemori ĉi tiun tagon, ni informas pri kvar ĝeneralaj kuriozaĵoj koncerne al li.

1 – La teorio ne parolas pri la origino de la vivo – la teorio detalas nur kiel novaj specioj aperas ekde jam ekzistantaj specioj. La meĥanismo de natura selektado klarigas, ke ĉiuj individuoj estas malsimilaj, kaj estas tiu malsimileco kiu hazarde povas permesi pli efikan reproduktiĝon, disvastigante la avantaĝan karakteron al la idaro. Malgraŭ oni povas hipotezi pri la komenco de la unua vivestaĵo surbaze de la teorio, Darwin ne inkludis tion en sia unua verkaĵo.

2 – Homoj ne devenas de simioj – Darwin neniam skribis ke homoj devenas de simioj, kaj tio ne inkludiĝas en la teorio. Laŭ la propono – kaj Darwin ne verkis ion ajn pri tio en sia unua libro – la nuntempaj simioj kaj homoj havis, antaŭ miliono da jaroj, komunan primatan praŭlon. Sed la ĉefaj mokantoj de la teorio tiame ade disvastigis la ideon, ke “Darwin proponas ke la simioj estas niaj avoj”.

3 – La teorio preskaŭ malaperis – estis tre malfacile por la defendantoj de la teorio de natura selektado pruvi ĝin per eksperimentoj. Malgraŭ la ekzistanta datumaro en aliaj sciencoj, kiel anatomio, embriologio, botaniko, geologio kaj taksonomio klare kongruas kun la teorio, la manko de klaraj argumentoj kaj la neebleco observi ĝin en naturo fiaskigis ĝin. Evoluismo ne estis dubinda, tamen naturan selektadon oni emfaze rifuzis. Nur kiam la sciencisto Hugo de Vries (1848-1935) malkovris la esplorojn de la monaĥo Gregor Mendel pri la meĥanismoj de heredaĵo, la teorio fariĝis akceptebla de la sciencistaro.

4 – La teorio de Darwin kaj Wallace – Antaŭ diskonigi la teorion, Darwin ricevis 20 paĝan leteron de la juna natursciencisto Alfred Russel Wallace (1923-1913). Li miris kiam legis la enhavon, ĉar konstatis ke Wallace simple havis la saman ideon. Li estis preta rezigni pri ĝi, sed liaj kolegoj forte stimulis lin lanĉi publike la teorion. Kun hezito Darwin akceptis, sed decidis ke la teorio ricevu la nomon de ambaŭ malkovrintoj. Hodiaŭ oni simple nomas ĝin la teorio de Darwin, sed ĝi estas vere “La Teorio de Darwin kaj Wallace”.

Abeloj sentas homecan optimismon

Teamo da sciencistoj el la Universitato de Londono elmontris, per simplaj eksperimentoj, ke abeloj kondutas “optimisme” en kelkaj kondiĉoj.

Emocio estas vere tikla afero por sciencistoj studi kun animaloj. Preskaŭ ĉiuj publikaĵoj koncernas studojn pri mamuloj kaj vertebruloj. Malmulte da informoj estas disponeblaj pri nevertebruloj, simple ĉar estas malfacile uzi la samajn procedurojn por konstati emocion en tiaj organismoj.

La esploro, publikigita en la prestiĝa scienca revuo Science, supozas ke insektoj povas elmontri konduton similan al tiu kiun ni nomus optimismon, aŭ pozitiva emocieca konduto.

La sciencistoj elektis la specion de abelo nomata Bombus terrestris por pruvi la hipotezon. Unue ili trejnis la abelojn ligi specifan koloron kun pozitiva stimulo. Ili oferis al la abeloj kvin truojn, unu flanke de la alia. La plej maldekstra (blukolora) oferas dolĉan likvaĵon kiel premion. La plej dekstra (verdkolora) havas nenion krom akvo. La abeloj lernis rapide flugi al la blua truo.

Poste, la sciencistoj fermis la truojn de la ekstremoj kaj malfermis tiujn inter ili. Ankaŭ kolorigis la truojn, sed kun koloroj inter la plej maldekstra (helblua) kaj la plej dekstra (helverda), por oferi dusencan elekton al la abeloj. Surbaze de la teorio ke dolĉaĵo ofte estas ligita al pozitivaj sentoj (estas konate ke dolĉaĵoj ofte stimulas pozitivan senton en homoj kaj malstimulas ploradon inter infanoj), la sciencistoj oferis al parto de la abeloj malgrandan guton da dolĉaĵo sekundojn antaŭ fari la elekton. La abeloj kiu ricevis dolĉaĵon flugis multe pli rapide al la truoj kun dusenca spuro (nek aboslute pozitiva, nek absolute malpozitiva) ol tiuj kiuj englutis nur akvon.

Sed tiu rezulto estas dubinda. La dolĉaĵo estas energiplena, kaj povus stimuli flugadon anstataŭ optimismon. Por kontroli tion, la sciencistoj supozis ke, por mezuri optimismon, la abeloj devus fari rapidan elekton tuj post ricevi malagrablan sperton. La dolĉaĵo devus mildigi la malbonan reagon de la abeloj tuj post la malagrablan sperton. La abeloj estis devigataj eniri tunelon kaj atendi en ĝi antaŭ iri al la koloraj truoj. La tunelo havas aparaton kiun premas la abelojn dum kelkaj sekundoj (por imiti la konduton de konataj abelo-predantoj, kiel mantoj). La abeloj kiu ricevis guton da dolĉaĵo vere agis pli rapide eĉ post la malbona sperto, kompare kun tiuj kiuj ricevis nur akvon, kaj restis pli timema.

La sciencistoj ankaŭ malkovris ke tiu optimismeca konduto dependas de dopamino(*). Ili injektis substancon kiu blokas dompaminon en la abelo, kaj ĝi simple haltis konduti tia, kia ĝi kondutis antaŭe.

La rezulto emfazas, ke tiuj eksperimentoj oferas klaran pruvon ke nevertebruloj ankaŭ kondutas akorde kun kio ni konsideras emocio kaj optimismo. Tio povas malfermi grandajn perspektivojn por plibone kompreni emocion kaj kiel ĝi evoluis en diversaj specioj.

(*) dopamino: neologismo, ne PIV-vorto. Grava neŭrotransmisilo ligita al emocio (vidu Vikipedion)

Fonto: Clint J. Perry, Luigi Baciadonna kaj Lars Chittka (2016). Unexpected rewards induce dopamine-dependent positive emotion-like state changes in bumblebees. Science 353 (6307): 1529-1531

Bufoj kopulacias surtere por eviti rivalojn

La ĝenerala scio pri kial animaloj migris al tero estas ke ili celis forskapi de la predantoj, kiuj abundis subakve. Ekzemple, la sedenfendaj ovoj, riĉaj je proteinoj kaj nutraĵoj, estas ege allogaj al ĉiuj karnovoruloj, kaj unu el la manieroj protekti ilin estas daŭrigi la maturiĝon for de la kaptebleco de la predantaro. Ĉu la ideo ke animaloj iris surteren por protekti sin kontraŭ danĝero estas vere tiom ĝenerala kiom ni supozas? Teamo da sciencistoj el Usono kaj Brazilo kredas ke ne, kaj hipotezis ke la vera motivo kial kelkaj specioj eliris akvon ne estas por redukti la predadon de sian idaron, sed estas por eviti seksajn rivalojn

Teamo da sciencistoj el Usono kaj Brazilo decidis studi la bufojn por pruvi la hipotezon. La reproduktado de la bufoj ege varias, ekde tute subakva ĝis tute surtera. Reproduktado ankaŭ estas sedenfenda konduto. Kiam maskloj kaj femaloj troviĝas en kopulacio, ili fariĝas facile kapteblaj de predantoj. Do, la sciencistoj studis la motivojn kiu igis la bufojn reproduktiĝi surtere.

Dekomence la teamo kompilis la ekzistantan publikaĵon rilate al diversaj specioj da bufoj kaj koncentriĝis en la informeroj pri reproduktado. Poste, ili uzis genetikajn spurojn por malkovri rilatojn inter tiuj bufoj, koncerne al la plej antikvaj kaj plej aktualaj specioj kaj ties reproduktmetodo, emfazante reproduktiĝon en kaj ekster akvo. Ili ankaŭ konsideris poliandrion – kiam femalo kopulacias kun multaj maskloj – por analizi la kontribuon de seksa selektado en tiuj parametroj. Aldone, ili ankaŭ komparis tiun datumaron kontranstante speciojn el tropikaj kun tiuj el mezvarmaj klimatoj.

La rezultoj sugestas, ke kelkaj bufoj el tropikaj regionoj grandparte evoluis teran reproduktivan konduton ne por eviti predadon, sed por eviti seksajn rivalojn. La genetikaj analizoj elmontris, ke la bufoj kiuj reproduktiĝas ekskluzive surtere estas multe pli novaj ol tiuj kiuj daŭre reproduktiĝas enakve, kio implicas ke kopulacii surtere estas nova konduto. La konflikto inter la maskloj en specioj kiuj reproduktiĝas subakve estas ege intensa, kaj konsiderinde mildiĝas en specioj kiu adoptis la surteran medion.

Tiu rezulto, publikigita en la scienca revuo The American Naturalist, riĉigas nian komprenon pri la ĝusta rolo de seksa konflikto kaj naturselekto muldi biologian diversecon kaj malsimilajn reproduktajn strategiojn laŭlonge evoluado de organismoj.

Fonto: Kelly R. Zamudio, Rayna Bell, Renato Nali, Célio Haddad kaj Cynthia Prado. 2016. Polyandry, predation and the evolution of frog reproductive modes. The American Naturalist 188: S1: S41-S61.