Por eviti seksavidajn masklojn, femaloj ludas mortinton

La sciencisto Rassim Khelifa, el al Universitato de Zurik (Svislando) malkovris neordinaran seksan strategion inter libeloj de la specio Aeshna juncea: kiam la femalo estas persekutata de masklo kun seksaj intencoj, por eviti la lacigan kaj penigan fuĝflugadon, ŝi decidas ludi mortinton.

Libeloj estas tre konataj insektoj. Ili demetas siajn ovojn en la plantoj ĉe akvo. Post ovodemeti, la femaloj estas viktimoj de aliaj maskloj kiuj ankaŭ deziras kopulacii kaj igi ŝin demeti novajn ovojn kun liaj genoj. Nek ĉiam la femaloj estas pretaj por nova kopulacio. Spite de tio, la maskloj senlace provas kaj daŭre ĝenas la femalojn per senhaltaj insistoj cele seksumi.

La strategio estas sukcesa. El la femalaj libeloj, tiuj kiuj ne simulas sinmorton ĉiam estas kaptitaj de la ĉasantaj maskloj, kiuj devigas ŝin kopulacii. La femaloj kiuj sinĵetas surteren kaj haltas moviĝi dum la masklo ĉirkaŭflugas, evitas la seksan altrudon. Li ankoraŭ flugas ĉirkaŭe traserĉante ŝin, dumtempe. Poste, li flugas for kaj ŝi reprenas la ordinaran konduton (vidu bildon).

Aparte kurioza estas, ke la femaloj elektas la plej plantplenajn placojn por ludi mortinton, neniam elektante la malfermajn areojn. Tie, estas pli facile simuli morton kaj kredigi la masklon pri la malbonfarto.

Por konfirmi ke ŝi nur imitas, la sciencisto forpelis la masklon kaj alproksimiĝis. Celante tuŝi la femalon, ŝi hastis forflugi foren.

Ludi mortinton aŭ fizikan damaĝon por fuĝi aŭ distrigi predantojn inter animaloj ne estas raraĵo. Tamen kiam estas por eviti kopulacion la konduto estas apenaŭ konata.

(Bildo adaptita de la originala scienca artikolo)

Fonto:  Rassim Khelifa. 2017. Faking death to avoid male coercion: extreme sexual conflict resolution in a dragonfly. Ecology DOI: 10.1002/ecy.1781

Multlingvismo altigas nian toleremon

Sciencistoj el Londono decidis esplori ĉu nia kapablo paroli pli ol unu lingvo plibonigas niajn sociajn rilatojn kaj igas nin pli toleremaj al diverĝaj vidpunktoj kaj malsimilaj kulturoj.

Dekomence, la sciencistoj serĉi bonan metodologion por taksi nian kapablon akcepti diferencojn. Ili uzis indekson pri “toleremo al ambigueco”(*) por kalkuli kiom toleremaj estas la multlingvuloj. La plej trafa difino por toleremo al ambigueco estas “tendenco percepti ambiguan situacion kiel dezirindan”. Por la esprimo ambigua oni konsideras la situacion kiun ne eblas al ni percepti pri ties akceptemo surbaze de la disponeblaj spuroj. Inkludiĝas en tiu ĉi difino la novaĵeco de la cirkonstancoj (kiam ni alfrontiĝas al tute nova situacio, kun malmulte da antaŭaj taŭgaj spertoj kiuj helpus nin pritrakti ĝin komforte), komplekseco de la cirkonstancoj (estas tiom da konsiderindaj faktoroj, ke nia tuta kompreno kaj konsekvence nia koncerna reago nebuliĝas), kaj nesolveco (kiam la cirkonstancoj plenas je malkongruaj spuroj, kaj ni ne sukcesas kontentige strukturigi ĝustan reagon). Tiuj kiuj havas pli altan toleremon al ambigueco estas homoj kiuj estas pli malfermmensaj, ofte pretaj konsideri malsimilajn aferojn kiel interesajn. Tiuj kiuj havas malaltajn nivelojn de la indekso estas homoj tipe dogmatismaj kaj sentas sin malkomfortaj antaŭ novaĵoj.

Inter la ĉefaj celoj de la studo estas scii ĉu ju pli da lingvoj oni scias, des pli toleremaj oni estas; se lerni lingvon ekde infanaĝo influas nian toleremon kiam plenkreskuloj; se sperto eksterlanden altigas nian toleremon.

La sciencistoj starigis publikan retan demandaron kaj ekhavis al si konsiderindan kvanton da respondoj (entute 2158), kio altigas la rigorecon de la eltrovoj. Tamen ili atentigas pri la universo de sia esploro: estas plejmulte virinoj, ĉiuj havas altan studnivelon kaj la scio pri lingvoj varias inter monolingvuloj al tiuj kiuj asertas flue paroli eĉ 12 idiomojn. La aĝo variadas ankaŭ, inter adoleskantoj al kvardekjaruloj. Tiuj kiuj partoprenis la studon respondis al du demandaroj: unu por ĝeneralaj sociaj informoj de la partoprenantoj (aĝo, ĝenro, kiom da lingvoj scias) kaj alia por kalkuli la toleremon.

Post statistike analizi ĉiujn respondojn, kaj konverĝi la informojn, la sciencistoj eltrovis ke unulingvuloj havas malpli altan indekson de toleremo al ambigueco ol dulingvuloj. Siavice, tiuj kiuj scias pli ol du lingvoj estas pli toleremaj ol unu kaj dulingvuloj. Tamen, la scipovo de pli ol tri lingvoj ne signifas ke vi estas pli tolera. Kvazaŭ se lernado de tri lingvoj igas vin altigi la maksimumon de toleremo al ambigueco akirebla per multlingvismo.

Sperti ekstarlande ankaŭ altigas la toleremon. La aŭtoroj sugestas ke tio estas ĉar la enmergiĝo en alia kulturo igas vin alfronti konstante novaĵojn kaj diversajn spertojn, kaj stimulas la elmergiĝon de la socialaj kapabloj intertrakti kun aliuloj. Ili ankaŭ trovis, ke lerni multajn lingvojn ekde infanaĝo ne altigas la indekson.

Malgraŭ la rezultoj, la sciencistoj estas prudentaj rilate al la fakto ke la inverso ankaŭ estas ebla, ke homoj kiuj havas altan toleremon al ambigueco povas fariĝi pli tendencaj al lernado de aliaj lingvoj kaj konsekvence interesiĝemaj pri diverĝantaj kulturoj kaj stereotipoj.

La studo reliefigas, ke lerni fremdan lingvon helpas firmigi kaj disvolvigi aliajn kompetentecojn fundamentaj por harmonia socia kunvivado kaj altigas la senton de integriĝo al diversaj kulturoj.

(*) libera traduko de la angla esprimo tolerance of ambiguity

Fonto: Jean-Marc Dewaele and Li Wei. 2013. Is multilingualism linked to a higher tolerance of ambiguity? Bilingualism: Language and Cognition 16 (1): 231-240

La ozono-truo ekfermiĝas, sciencistoj asertas

En la komenco de la jaroj 1970 oni diskonigis ke la ozona tavolo de nia planedo ekperdiĝas. Dekomence neniu bone komprenis kion tio signifas. Pro la liberigado de la substanco fluorklorkarbonhidrogenaĵoj (FKKH) en la atmosfero, okazis kemian reagon kiu malmultigis la kvanton de la natura ozono en nia stratosfero. La ozona tavolo troviĝas en la stratosfero kaj fortenas la plejmulton el la ultraviola sunlumo, kiu estas danĝera al vivestaĵoj. Konsekvence, la konstanta emisio de FKKH rezultis en granda truo en la ozontavolo sur arkto kaj antarkto.

La problemo estis notita de la sciencistoj, ĉefe pro la ago de usona atmosfera kemiisto, Susan Solomon (legu pli pri ŝi – en Esperanto – ĉi tie). Ŝi atentigis pri la problemo kaj ties potencialaj konsekvencoj, kiel altigo de la temperaturo kaj problemoj al homa sano, por ekspozicio al senfiltra sunradiado. La internacia komunumo decidis forigi la uzadon de tiaj substancoj kiuj nuligas la ozonon de la atmosfero. Tial, diversaj landoj subskribis dokumenton nomatan Montreala Protokolo, en la jaro 2000, kiu oficialigas la klopodojn de la landoj halti la uzadon de FKKH kaj aliaj similaj substancoj. Post 17 jaroj, la rezulto estas pozitiva.

Teamo da sciencistoj el Usono kaj Britio publikigis la rezulton de novaj esploroj por mezuri la ozontavolon, ĉefe en Arktiko, kie la ozontruo estis ege larĝa. La propra Susan Solomon ĉefaŭtoris la esploron. Ili uzis diversajn metereologiajn balonojn lanĉitaj de siaj sciencaj oficejoj en Arktiko kaj kolektis datumaron de la kvanto da ozonoj kaj aliaj gasoj kiuj troviĝis ĉirkaŭe. La koncentriĝo de halogenaj gasoj – respondecaj por la detruo de la ozona tavolo – haltis la kreskadon ĉirkaŭe la jaroj 1990 kaj iom post iom malkreskas.

La teamo starigis matematikajn modelojn kun la datumaron kaj simulis kune kun aliaj eblaj fontoj de variado, kiel atmosferaj fenomeno kaj vulkanismo. Tiuj modeloj estis komparitaj kun la pasintaj jaroj por malkovri ajnan diverĝantan informon. Diversaj modeloj estis konstruitaj akorde kun al substancoj kolektitaj de la balonoj (ordinaraj gasoj, ozono kaj aliaj) kaj la fontoj de variado. Tiu prizorgo estis por kontroli ĉu ŝanĝoj de temperaturo iel ligiĝas al la dinamikoj de la truo.

Ili ankaŭ mezuris la grandecon de la truo, kaj konstantis ke ĝi fariĝas iom post iom malpli granda. Kurioze, kiam la ozontrua grandeco estis komparitaj kun la vulkanismo dum specifa jaro, oni konstatis rilaton. La sciencisto teoriis ke la kvanto da kemiaj substancon ĵetitaj en la atmosfero per la vulkanoj en tiu jaro iel influis la fermiĝon de la truo.

Fonto: Susan Solomon, Diane J. Ivy, Doug Kinnison et al. 2017. Emergence of healing in the Antarctic ozone layer. Science, 353 (6296): 269-274

Lernado de kritika pensado reduktas kredemon al pseŭdosciencoj

Astrologio, alkemio kaj NIFOj estas unu el la plej popularaj scioj kiuj inkludiĝas en la kategorio de pseŭdosciencoj, kies difino estas instruaro aŭ praktikado sen scienca bazo aŭ sen scienca rigoro. Malgraŭ tio, nuntempe diversaj pseŭdosciencoj forte disvastiĝas kaj ties kredemuloj multnombriĝas. Estas ĝenerala kompreno ke, instruante kiel uzi ilojn por analizi la sciencan kvaliton de supozeble sciencaj asertoj permesas homojn pli bone juĝi pri la vereco de tiuj asertoj. Tamen, tiu aserto estas pli teoria ol efektive science pruvita. En scienco, ne gravas kiom logika estas la teorio, ĝi bezonas eksperimentan pruvon.

Du sciencistoj el Usono decidis kalkuli ĉu eblas instrui kritikan pensadon al lernantoj, kaj kiel tiu lernado povas pretigi la gejunulojn rekoni nesciencajn asertojn. Por pruvi la teorion, la sciencistoj decidis kontroli la kritikan pensadon de lernantoj kiuj kursas Historion kaj trapasis kurson pri kiel pensi kritike dum semestro. Oni elektis Historion ĉar tiu ĉi fako havas kelkajn dubindajn popularajn asertojn, kiel la ideo ke pratempaj eksterteraj astronaŭtoj respondeciĝas pro supozeble “miraklaj” antikvaj konstruaĵoj.

La sciencistoj aplikis demandaron al lernantoj de la kurso de Historio kun specifa fokuso pri kiel rekoni pseŭdosciencajn asertojn kaj komparis kun la respondoj de lernantoj de Historio (sen kursi la specifan kurson) kaj Psikologio.

La kurso, nomata “Fraŭdoj kaj Misteroj en Historio”, uzis kiel bazan libron la volumojn “Fraŭdoj, mitoj kaj misteroj: scienco kaj pseŭdoscienco en arĥeologio” (Feder, 2010) kaj “El Stonehege al Las Vegas: arĥeologio kiel populara kulturo” (Holtorf 2005). La kursanoj devis diskuti la aŭtorojn, analizi la informojn, kaj aldone uzis la meĥanismojn pri kritika pensado de la fama astronomo Carl Sagan, el sia libro The demon-haunted world: science as a candle in the dark (1996). Post semestro, la sciencistoj reaplikis la demandaron, kaj konstatis ĉu la kredemo-indekso ekhavita post apliki unuafoje la demandaron ŝanĝis post la kurso.

La rezulto estis, ke lernantoj de la kurso pri pseŭdosciencoj perdis kredemon al dubindaj informoj, multe pli ol tiuj kiuj kursis Psikologion aŭ eĉ la propra Historio-kurson sen tiu specifa kurso. Fakte, la rezulto klare elmontras, per praktika eksperimento, ke instrui la meĥanismojn per kiu oni povas rekoni pseŭdosciencajn asertojn kaj distingi la rigore sciencajn asertojn estas valora kaj fruktodona maniero stimuli kritikan pensadon. La sciencistoj elmontris, ke kritika pensado povas esti kontentige instruita kaj ĝi malgrandigas la kredemon al pseŭdosciencaj informoj. Aldone, ili rekomendas ke kursoj kiel Historio kaj Psikologio aldonu kiel parton de ĝi lecionojn pri meĥanismoj de kritka pensado, kaj kiel uzi ĝin por distingi sciencajn informojn de tiuj pseŭdosciencaj.

Fonto: Anne Collins McLaughlin & Alicia Ebbitt McGill. Explicity teaching critical thinking skills in a History Course. Sci & Educ (2017). doi:10.1007/s11191-017-9878-2

Malario bonodorigas homojn por anofeloj

Inter la danĝeraj tropikaj malsanoj, malario estas unu el la plej gravaj. La infekton kaŭzas la piko de la kulo apartenanta al la genro Anopheles, siavice portanta la parazitan protozoon Plasmodium falciparum. Ekologiaj kaj biologiaj informoj pri la plasmodio kaj ties transportanto estas abundaj kaj facile troveblaj. Malgraŭ ĉio, la malsano daŭre infektas milionon da homoj ĉiujare.

Spite de tio, aldonaj informoj pri ĝi ankoraŭ altiras la atenton. Deko da sciencistoj el Svedio kaj Litovio faris interesan malkovron: la protozoo Plasmodium kapablas fari homojn odore allogaj por la anofeloj.

La sciencistoj observis ke la anofeloj preferes sinnutri de artefaritan sangaĵon kiu enhavas la substancon (E)-4-hydroxy-3-methyl-but-2-enyl pyrophosphate (HMBPP), produktita de la plasmodio, kompare kun sangaj nutraĵoj sen ĝi oferitaj samtempe. La prefero rangis al 95%. Aldonaj eksperimentoj klarigis ke nursole la substanco HMBPP ne estas alloga. Nur ĝi kune kun sangaj ĉeloj stimulas la manĝadon de anofeloj.

Sed la ĉeesto de parazitaĵoj en la sango ankaŭ stimulas sinnutran konduton de la kuloj? La teamo oferis al la anofeloj sangon, sangon kun HMBPP kaj sangon kun nematuraj staĝoj de la plasmodio, kiu siavice produktas malgrandajn kvantojn da HMBPP. Sango kun HMBPP kaj nematuraj staĝoj de la plasmodio stimulis la manĝadon de la anofeloj pli ol duoble kompare nur kun sango. Parazito-infektita sango estas pli alloga ol sana sango.

Ĝis nun, la eksperimentoj elmontris, ke la anofeloj preferas sinnutri de sango kiam tiu substanco troviĝas. Tamen, kia estas la konduto de la anofeloj kiam la odoroj estas disponeblaj? Eksperimento per la vitra kanalo “Y” montris, ke la anofeloj kapablas rekoni – kaj preferas – la volatilan odoron de sangofonto infektita kun plasmodion same kiel sangofonto kun HMBPP, multe pli ol nur sango.

La sciencistoj esploris la volatilajn substancojn de sango, plasmodio-infektita sango kaj sango kun HMBPP. La kvanto de CO2 produktita de sango kun plasmodio kaj HMBPP estis multe pli alta ol nur sango, krom aliaj substancoj. Diversaj esploroj subtenas la teorion ke CO2 estas fundamenta por allogi sango-sinnutrajn organismojn, ĉefe longdistance.

Aldone, la teamo ankaŭ malkovris ke la ĉeesto de HMBPP igas pli facile la infekton de la anofeloj kun P. falciparum, kaj konsekvence altigas la ŝancon de la infektitaj anofeloj trasndonu la plasmodion al sanaj mamuloj.

Resume, la sciencistoj malkovris, ke la plasmodio kiu kaŭzas malarion produktas specifan substancon (HMBPP) kiu altigas la kvanton da substancoj kiuj allogas kulojn longdistance, samtempe ke stimulas la manĝadon. Aldone, ĝi faciligas la organismon de la anofeloj gastigi la protozoon.

Tio estas grava en ekologio perspektivo. Anofeloj preferas sinnutri de mamuloj infektitaj kun la plasmodio kiu kaŭzas malarion. Tio signifas ke sanaj (ne infektitaj) anofeloj preferas piki malsanajn homojn, kaj tio certe influas la disvastigon kaj kontinuadon de malario en diversaj partoj kie la malsano persistas.

Fonto: A key malaria metabolite modulates vector blood seeking, feeding, and susceptibility to infection

La Marŝo por Scienco – la 22-an aprilo de 2017

Ne dubindas, ke scienco estas la ĉefa motoro de la moderna homa vivokvalito kaj disvolviĝo. Tamen, spite de tio, la ĝenerala publika konscio pri la graveco de scienco stumblas. La opinio de scienca komunumo ofte eĥas en surdaj oreloj, kiam estas debatoj pri tiklaj temoj. La scienca komunumo, siavice, ankaŭ estas modesta, kaj apenaŭ vidiĝas publike por opinii pri tiuj delikataj temoj.

Tial, teamo da sciencamantoj kaj sciencistoj proponas, ke oni marŝu surstrate por videbligi al la ĝenerala publiko la gravecon subteni sciencan esploron kaj disvolviĝon, kaj klerigi kial scienca eltrovoj kaj pruvoj devas esti ege konsiderataj de la registaroj.

Tiu estas la propono de la Marŝo por Scienco, planita por okazi en la 22-an de aprilo 2017, en diversaj urboj ĉirkaŭmonde. La marŝo celas esprimi la deziron de la sciencistoj, ke homoj interesiĝu pri scienco kaj postulu de siaj estraranoj direkti siajn planojn surbaze de sciencaj pruvoj. Scienco troviĝas ĉie kaj atingas ĉiujn.

La organizantoj proponas, ke ne plu eblas silenti antaŭ tiom da misinformoj kaj nevalorigo de science surbazitaj informoj. La marŝo okazos en pli ol 100 urboj en ĉiuj kontinentoj. Se vi taksas la ideon bona, nepre partoprenu la eventon kaj fotu vin en la marŝo. ISAE publikigos vian foton kaj montros, kiel esperantistoj ankaŭ konscias pri la graveco de scienco.

Sube, la ligilo por la oficiala retpaĝo (en la angla):

https://www.marchforscience.com/

Sciencaj retpaĝoj ne ĉiam estas… sciencaj

Ĵurnalistoj kaj blogistoj ĉiam provas serĉi sciencajn novaĵojn en sociaj retoj kaj retpaĝoj, ĉar konstante tralegi milojn da sciencaj fakaj artikoloj ĉiutage estas neebla tasko. La fontoj diversas laŭ enhavoj, celoj kaj politikoj, kiuj nek ĉiam koheras kun kion scienco-popularigantoj serĉas por la publiko.

Nemalofte multaj popularaj – ĉu enterprenaj, ĉu ĵurnalismaj – retpaĝoj havas sciencan sekcion, kiuj taŭgas kiel malneta fonto da informoj por raportaĵoj. Tamen ne indas tiom fidi tiajn fontojn, ĉar kelkaj el ili simple elstarigas sciencan malkovron per sensaciecaj ĵargonoj, kiuj nedevige baziĝas sur scienca pruvo publikigita en faka scienca ĵurnalo aŭ periodaĵo.

Tiun averton faris la Usona Konsilantaro por Scienco kaj Sano (American Council on Science and Health) partnere kun RealClearScience. Ambaŭ provis analizi kiom fidindaj estas la plej popularaj retpaĝoj kiuj publikigas nur sciencan aŭ ĝeneralajn (inkludante sciencan) informojn. Kiuj el tiuj raportas klarlingve novaĵojn bazitajn en strikte sciencaj malkovroj, kun kohera interpreto kaj ne aldirektante la raportaĵon al ies ideologio. La teamo kreis informplenan grafikaĵon pri kiuj estas la plej fidindaj je kvalito da informo (ni komprenu kvaliton kiam la raportaĵo baziĝas sur scienca pruvo publikigita en scienca revuo) kiu regas ĉiun publikaĵon. Vi  povas konstati sube en la bildo:

Fakte nek ĉiuj el tiuj retpaĝoj publikigas sciencaĵojn ĉiam bazitaj je sciencaj eltrovoj. Tio estas grava miskonduto, ĉar kelkaj el tiuj simple reproduktas aliulan informeron sen priatenti la originalan fonton, kio povas kredigi (intence aŭ ne) miskomprenojn al la legantaro.

Ĵurnalismaj informoj nek ĉiam koheras, kaj rilate al scienca ĵurnalismo la aferoj malpli bonas, esprimas la revuon Science. La konsekvenco de tiuj misinterpretoj estas ke multaj sciencistoj ankaŭ ekfariĝas blogistoj, aŭ multaj blogistoj spertiĝas pri sciencaj novaĵoj, por plenumi la spacon lasitan de malbonkondukita ĵurnalisma esploro.

Ankaŭ estas problemoj pri la kvalito de la propra scienca esploro. La publikigo en scienca revuo ne implicas ke la esploro estas rigora kaj absolute fidinda. Tio estas karakterizo de la propra scienca metodo, kies avantaĝo troviĝas en la memkorekto-kapablo (ideoj kaj teorioj ŝanĝas post kiam novaj sciencaj pruvoj alvenas). Oni povas raporti pri elstara grava scienca malkovro, kaj tamen ĝi ne estas tia laŭ spertula vidpunkto.

La aŭtoro ankaŭ mencias, ke la malbona regno de la teknika vokabularo estas tikla. La raporto povas perdiĝi kiam la priskribo per neĝustaj vortoj fariĝas nekohera. Laŭ li, tio eĉ povas esti intenca, kaj la raportisto simple volas ke la legantaro komprenu detale nenion kaj agnosku la informon fidindan. Bone kompreni la metodologion kaj aserti ĝian pravon estas valora ŝtupo antaŭ decidi kiom revolucia estas la nova scienca elpruvo. Bedaŭrinde nek ĉiuj kondutas tiel.

Fontoj:

http://www-nature-com.ez16.periodicos.capes.gov.br/news/science-journalism-can-be-evidence-based-compelling-and-wrong-1.21591?WT.mc_id=FBK_NatureNews

http://acsh.org/news/2017/03/05/infographic-best-and-worst-science-news-sites-10948 (ĉi tie troviĝas la originala bildo, en la angla)

http://www.realclearscience.com/blog/2017/03/06/the_best__worse_science_news_sites.html (ĉi tie troviĝas la originala bildo, en la angla)

Neŭronoj kreskas al la molaj partoj de la cerbo

Sciencistoj eltrovis ke neŭronoj – la nervaj ĉeloj – kreskigas siajn aksonojn ne nur sekvante specifajn kemiajn spurojn rekoneblaj de la ĉelaj membranaj proteinoj, sed pro la denseco de la ĉirkaŭanta medio.

Delonge estas ĝenerala scio, ke la ĉeloj komunikiĝas inter si per livero kaj ricevo de specifaj molekuloj, kaptitaj per fakaj proteinoj kiuj troviĝas sur la ĉela membrano. Do, la kvanto kaj kvalito de tiuj molekuloj donas precizan informon al la ricevanta ĉelo, kiu kondutas sin akorde. Esence, la komunikado inter la diversaj ĉeloj de organismo dependas fundamente de molekuloj. Tiun ĉi hipotezon forte subtenas diversaj esploroj, kaj oni klare vidas ĝin kiam observas la agadon de hormonoj. Tamen, la fizika propreco de la ĉirkaŭanta medio kie troviĝas la ĉelo ne estas malobservinda.

La esploron ĉefkapis David Koser, kun teamo da sciencistoj el Britio, Germanio, Svislando kaj Brazilo. Ili kultivis la retinan neŭronojn de la rano Xenopus kaj ŝanĝis la densecon de la ĉirkaŭanta medio. La medio kie troviĝis la neŭrono estis kemie neŭtrala, do neniu kemia spuro ekzistas por ŝanĝi la orientiĝon de la neŭrono. La sciencistoj trovis, ke la neŭrono kreskigas aksonon multe pli rapide kaj longdistance en medio malpli densa ol la kutima. Tamen, la kreskiĝo estas multe malpli ordigita ol la originale densa medio. En pli alta denseco, la aksonoj ofte kreskas rekte al specifa loko, kvazaŭ koncentrante la forton de la kreskiĝo por malfermi spacon en tiu neordinara medio. Kun malpli alta denseco, diversaj aksonoj kreskas rapide kaj dise, sen ajna klara direkto.

La sciencistoj ankaŭ pruvis, ke la ĉefrolanto de aksona kreskiĝo en la neŭronoj estas jonaj kanaloj. Tiuj specifaj kanaloj estis antaŭe observitaj kiel gravaj por la disetendiĝo de la aksonoj. Uzinte specifan proteinon kiu blokas la recepteblecon de tiuj jonaj kanaloj, la sciencistoj observis senordan kaj anomalian kreskiĝon de la neŭrono.

Post tiu konstato en in vitro medio, la teamo decidis malkovri ĉu la sama fenomeno observeblas en in vivo medio. Ili uzis la disvolviĝantan cerban nervan histon de la ranido Xenopus kiel medio. Per kemiaj metodoj ili kapablis rekoni la malpli densaj partoj de la cerbo kaj konstatis, ke la aksonoj ankaŭ etendiĝas akorde kun la fizikaj aspektoj de la ĉirkaŭaĵo. Ankaŭ provoj kun la blokanta proteino akordis kun la rezultoj en la artefarita medio.

Konklude, la sciencistoj eltrovis ke la fizika propreco de la medio estas ege grava por kreskiĝo de novaj aksonoj, kaj la denseco – ĉu tre densa, ĉu tre maldensa – povas anomalie kreskigi la neŭronon. Ne malpli grava estas, ke la kreskiĝo dependas de jonaj kanaloj kiuj kapablas ekkapti la densecon de la ĉirkaŭa medio kaj difini kiom rapide kaj efike povas aksono kreski. Tiuj rezultoj estas ege gravaj por ekkompreni kia modlebla estas la cerbo, kaj kiel ĝi povas reagi antaŭ akcidento kiu vundas la nervan histon.

Fonto: David Koser, Amelia J. Thompson, Sara K Foster, et al. 2016. Mechanosensing is critical for axon growth in the developing brain. Nature Neuroscience doi:10.1038/nn.4394

La internacia tago por la virinoj: konatiĝu kun kvin talentaj sciencistinoj!

Scienco estas sendependa je politiko, religio, socio kaj sekso. Tamen malmultaj virinoj estas konataj per siaj valoraj kontribuoj al la ĝenerala kompreno de la naturo. Kiam oni demandas al ni pri sciencistinoj, nur la plej famaj nomoj alvenas fulme al la menso, ekzemple la kemiisto Marie Curie (1867-1934), la unua virino kiu gajnis la Nobel-premion (Pri fiziko en 1903 kaj pri Kemio en 1911). ISAE komemoras tiun daton – la 8-an de marto – prezentante al vi aliajn ne tiom popularajn virinojn kiuj ege kontribuis al disvolviĝo de scienco per sia notinda laboro aŭ agado.

Rachel Carson (1907-1964) – Ŝi estis la biologo kiu unuafoje sukcese atentigis grandskale la ĝeneralan publikon pri la potencialaj danĝeroj de troiga uzado de pesticidoj kaj insekticidoj. La libro Silent Spring (Silenta Printempo, 1962) klarigas ke la trouzado de tiuj substancoj povas damaĝi la naturmedion, la manĝaĵojn devenintajn de kultivado, la animalojn kaj bestaron kiuj sinnutras de tiuj plantoj, kaj konsekvence la propran homon. Per la volumo, Rachel Carson starigis novan eraon por la movado fare de aktivuloj kaj sciencistoj por mastrumi la naturan medion per daŭripovaj teknikoj. Danke al ŝia atentigo, oni konsciiĝis pri la neceso de sanmedia produktado de plantoj por konsumado.

Lynn Margulis (1938-2011) – Ŝi kreis la teorion ke kelkaj organetoj kiuj posedas sian propran DNA sekvencon, sendependa de la DNA en la ĉela nukleo – mitokondrio kaj kloroplasto, ekzemple – alvenis de simbiozo. Mikroskopaj bakterioj survivas per engluto de aliaj malgrandaj organismoj. Ŝi teoriis, ke en iu specifa momento en la historio de la vivo, la bakterio englutis alian malgrandan unuĉelan organismon. Ĝi tamen ne estis digestita, sed daŭre vivis kaj produktis energion, kiu siavice nutris la bakterion. Okazis pozitiva ambaŭflanka interrilato kiu evoluis al la organetoj kiun ni konas hodiaŭ. Tiu teorio nomiĝas “Endosimbiozo-Teorio”(*), kaj estas vaste akceptata de la internacia scienca komunumo. Ŝi edziĝis kun la fama astronomo kaj scienco-populariganto Carl Sagan.

Dian Fossey (1932-1985) – Ŝi studis gorilojn en Afriko. Ŝi estis unu el la plej gravaj sciencistoj pri primatoj de sia epoko, kunlaborinto kun la fama sciencistino Jane Goodall. Ŝia laboro permesis ekkompreni la intimecon kaj kompleksan socian vivon de la goriloj. Ŝi restis kun tiuj animaloj dum longaj monatoj, ĝis esti akceptita de ili kiel membro de la grupo. Ŝia agado atentigis la ĝeneralan publikon pri la graveco protekti tiun specion kontraŭ la senĉesa detruado de la arbaroj kaj la ĉasado kontraŭ tiuj primatoj. Ŝia intensa reklamado kaj denuncoj rilate al kontraŭleĝa ĉasado en la arbaroj de Afriko starigis la koleron de diversaj animalo-komercistoj. Dian Fossey estis murdita (probable per gorilo-ĉasantoj) en sia kabano, ĉe la arbaro kie ŝi studis la gorilojn. Post ŝia morto, la opinio de la internacia komunumo premis la estrarojn de diversaj afrikaj landoj protekti la gorilojn kaj ties arbarojn. Ŝia vivo fariĝis kinofilmo (Gorillas in the Mist, Universal and Warner Brothers, 1988), stelumita de la usona aktorino Sigourney Weaver.

Lise Meitner (1878-1968) – Fizikisto, ŝi suferis pro la persekutado de nazioj, malgraŭ ŝi ne estis juda. En Germanio, kune kun la fizikisto Otto Hahn, esploris radioaktivecon. Kvankam ambaŭ laboris kune pri la teorioj kaj principoj de nuklea fendado, estis ŝi kiu publikigis la fizikan klarigon pri la fenomeno. Pro tiu notinda malkovro, la komisiono de Nobel-premio pri fiziko decidis doni la premion nur al Otto Hahn, kaj tute ignoris ŝian rolon por tiu fundamenta laboro. Ĉiuj komprenis la eraron de tiu miskonduto, kaj poste ŝi ricevis la premion Fermi (kune kun Otto Hahn) por siaj esploroj.

Susan Solomon (1956 – ) – Elstara atmosfera kemiisto, estis unu el la unuaj sciencistoj kiuj atentigis la internacian sciencan komunumon ke la substanco fluorklorkarbonhidrogenaĵoj (mallonge FKKH) estis la respondeculo por detrui la ozonon de la planedo. Diversaj fridujoj en tiu epoko ade produktis tiun substancon, kaj la gasoj koncentriĝis en la atmosfero. Iom post iom, la ozona tavolo ekperdiĝis, kaj la konsekvencoj de la suna radiado sur la Tera surfaco akcelis la planedan varmigon, kies konsekvencoj estas, inter aliaj, la malglaciigon de la polusoj. Alia konsekvenco estas, ke la sunradioj fariĝis danĝeraj al homa sano, antaŭ longa senprotekta ekspoziciado. La uzado de FKKH estis internacie malpermesita en 2000.

(fotoj el la angla versio de Vikipedio)

(*) La esprimo “endosimbiozo” ne estas PIV-vorto. Estas libera esperantigo de la angla vorto endosymbiosis.

Charles Darwin datrevenas je la 12 februaro: kvar kuriozaĵoj pri li

Hodiaŭ sciencistoj kaj sciencemuloj festas la naskiĝon de unu el la plej famaj homoj de Historio. La brito Charles Darwin ŝanĝis la mondon kiam diskonigis sian teorion pri Evoluismo per natura selektado, kiu proponis simplan klarigon pri la meĥanismoj kiel la specioj ekaperas. Lia ideo simple kreis novan Biologion kaj la eleganta teorio fariĝis unu el la plej popularaj – kaj polemikaj – en la sciencoj. Por komemori ĉi tiun tagon, ni informas pri kvar ĝeneralaj kuriozaĵoj koncerne al li.

1 – La teorio ne parolas pri la origino de la vivo – la teorio detalas nur kiel novaj specioj aperas ekde jam ekzistantaj specioj. La meĥanismo de natura selektado klarigas, ke ĉiuj individuoj estas malsimilaj, kaj estas tiu malsimileco kiu hazarde povas permesi pli efikan reproduktiĝon, disvastigante la avantaĝan karakteron al la idaro. Malgraŭ oni povas hipotezi pri la komenco de la unua vivestaĵo surbaze de la teorio, Darwin ne inkludis tion en sia unua verkaĵo.

2 – Homoj ne devenas de simioj – Darwin neniam skribis ke homoj devenas de simioj, kaj tio ne inkludiĝas en la teorio. Laŭ la propono – kaj Darwin ne verkis ion ajn pri tio en sia unua libro – la nuntempaj simioj kaj homoj havis, antaŭ miliono da jaroj, komunan primatan praŭlon. Sed la ĉefaj mokantoj de la teorio tiame ade disvastigis la ideon, ke “Darwin proponas ke la simioj estas niaj avoj”.

3 – La teorio preskaŭ malaperis – estis tre malfacile por la defendantoj de la teorio de natura selektado pruvi ĝin per eksperimentoj. Malgraŭ la ekzistanta datumaro en aliaj sciencoj, kiel anatomio, embriologio, botaniko, geologio kaj taksonomio klare kongruas kun la teorio, la manko de klaraj argumentoj kaj la neebleco observi ĝin en naturo fiaskigis ĝin. Evoluismo ne estis dubinda, tamen naturan selektadon oni emfaze rifuzis. Nur kiam la sciencisto Hugo de Vries (1848-1935) malkovris la esplorojn de la monaĥo Gregor Mendel pri la meĥanismoj de heredaĵo, la teorio fariĝis akceptebla de la sciencistaro.

4 – La teorio de Darwin kaj Wallace – Antaŭ diskonigi la teorion, Darwin ricevis 20 paĝan leteron de la juna natursciencisto Alfred Russel Wallace (1923-1913). Li miris kiam legis la enhavon, ĉar konstatis ke Wallace simple havis la saman ideon. Li estis preta rezigni pri ĝi, sed liaj kolegoj forte stimulis lin lanĉi publike la teorion. Kun hezito Darwin akceptis, sed decidis ke la teorio ricevu la nomon de ambaŭ malkovrintoj. Hodiaŭ oni simple nomas ĝin la teorio de Darwin, sed ĝi estas vere “La Teorio de Darwin kaj Wallace”.